Pierre Topet «Etxahün»

BERTSOAK ETA KANTAK

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
  http://armiarma.com/liburu-e

Bertsio informatiko honen egilea: Josu Lavin; Urkiola, 1-1C 48990 - Getxo (Bizkaia)

http://klasikoak.armiarma.com

Egileari buruzko informazioa:

http://zubitegia.armiarma.com/?i=280

ÜRX'APHAL BAT

      1805-1808

Ürx'aphal bat badügü herrian trixterik,

Nigarrez ari düzü kaloian barnetik,

Bere lagün maitiaz beit'izan ützirik:

Kuntsola ezazie, ziek adixkidik.

Oi! ene izatia dolorez betherik!

Mündian ez ahal da ni bezañ trixterik,

Ni bezala maitiak traditü dianik,

Habil Amodiua, hürrün ene ganik.

Traditü zütüdala deitazüt erraiten;

Bata bezañ bestia biak akort ginen,

Ene bihotza düzü zuri bethi egonen:

Kitatü behar zütüt lotsaz etxekuen.

Oi ene traidoria zer düzü erraiten?

Elhe faltsü erraitez etzireia asetzen?

Ene flakü izanez zira prebalitzen,

Hortarik ageri'zü nunko seme ziren.

Maitia nahi zütüt segreki mintzatü,

Arrazuak dereitzüt nahi esplikatü;

Bihotz oroz züntüdan osoki maithatü:

Kitatü behar zütüt, hiltzera nuazü.

Thunba bat nahi dizüt lürpian ezarri,

Ene khorpitz trixtia gorde mündiari,

Ene ixter begiak ditian liberti:

Akort izanen zira zü ere haieki.

MÜNDIAN MALERUSIK

            (version manuscrite de 1827)

            Chaçons nouveles pour etchahon de Barcus

Mündin hanits malerus arauz baziraie

Bena ez ni bezaiñik ihur behinere;

Ene fons propiaren izan nahiz jabe,

Tristia ezari niz ihon lürrik gabe.

Desertüko ihizik jenten beldürrez

Prekozionatzen (dira) ebiltera gordez;

Nik hurak imitatzen gaxoa nigarrez

Ene bizi tristiren konserbi beharrez.

Hamar urthe hontan bizi niz esklabo,

Erdiak presuetan bestik sordeisago;

Jeloskeria baten süjetetik oro

Ni ere inpatient gerthatürik gero.

Hogei eta bi urthik konplitü egünin

Hartü nin emastia ene zori gaitzin,

Eraiten ahal beitüt izan zeitala jin

Ene ürkha bülharra gorderik alzo pin.

Ezagütü nianin zer nian erosi,

Nahi ükhen nin bortzas korrejierazi;

Bere jabe puisantak hari althe jalki

Eta ni inozenta gaztelin etzeki.

Ene absenziari agertü aproba

Zuñen fidelki zian eraman denbora;

Harek eni doblatü bihotzeko herra

Bai etare kausatü galtzeko malürra.

Ene izterbegia bahin emaztia

Herresterazi gabe nik nian flakia;

Bestek eraman derik hik behar kolpia

Bena kübera dirok orano hartzia.

Banta ahal aiteke non nahi konpañan

Hik eman eskandalak exarri din suitan:

Galdü dela bi lexü eta bi gizon galant

Bai etare thonatü hirur leñü xarmant.

Ene esposa maitia eta flakia

Koki batek dizazün nahas zenzia,

Galerazi naizü ni eta etxaltia

Malherus erendatü oro familia.

Ene espus maitia egin deizüt falta,

Agüri da frütia ezin dirot ükha;

Bena zük bazünü ükhen pazenzia

Hori zatian aisa sendo zeitin gaitza.

Hamar urthez deitazü eman bürian min,

Bostez egonerazi aldiz gastelin;

Sekursik eman gabe nahiz han hil nendin,

Halako emaztia nork sofri saihetzin?

Hamar urthez düzüla diozü sofritü;

Ene osaba jauna kausa izan düzü;

Nitan izan espaliz jin dena agertü,

Behar beitzünüki(a)n gaztelin finitü.

Musde Harixabalet jaun erretora

Etzünin etzekiten ogendant lioba,

Arauz sinhexi düzü ikus ondon obra

Jauna ezarizozü zihaurenekila.

Ene aita fidela aurhidik hareki,

Aberastü zirie ene malürreti,

Prozesak eman eta defautak eraiki,

Arrüsas etzaltiak ziek ere ebaxi.

Ene sorthe tristiri gizon gastiak so,

Eskont gei badüzie ez ezar esklabo,

Emaztik ükheitekoz nik bezalako,

Egin zitaie aphez edo jon soldado.

Emazten dohaña bethi birjina,

Jiten ezpazaizie üzta ereiña;

Enian ixusirik haren exospena

Sonia ez ereitia datila hobena

Hanits minzatü nüzü enetsaien kontre

Nahi bada gezürik ez erran batere,

Bena ene ogenak badütüt nik ere

Jinkua dakhigüla gertha pharkazale.

Barkoseko herrian ez xerka etzahon

Haren hatzaman nahiz zabilzenak ondon

Bere xantoren honzen ari da Igelon

Hain olhalte ederrik ezpeita Ziberon

DESERTÜKO IHIZIK

            (d'après le manuscrit Péria. Musée Basque MS 64-9)

            Version manuscrite de 1833 du poème

            Mündian malerusik

Desertüko ihizik, Badabilza gordes

gizonen arrakontrik, galditzan Beldürres

nik hura(k) imitatzen, gaxua nigarres

ene Bizi tristiren, konserbi beharres

Hamar bat urthe huntan, Bizinis esklabo

erdiak presuetan, Bestiak gaiskigo

jeloskeriabaten, süjete(t)ik oro

nahi gabes izan, laiduen sorhaio

Hogeita Bi urthiak konplitü egünin

hartünin emastia, en(e) zori gaitzin

erraiten ahal Beitüt, izan zeitala jin

ene ürkha Builharra Beraren alzopin

ezagüttü nianin, zer nian erosi

nahi ükhen nin Bortzas korrejierazi

Bere jabe puisantak, hari althe jalki

eta ni inozenta – gastelin etxeki

ene absenziari, agertü aproba

kuiñen fidelkizian eraman denbora

harek eni doblatü, Bihotzeko herra

Bai etare kausatü, galzeko malürra

ene ister begia, Bahin emastia

herrestatü gabe, ene flakia

Bestek eraman derik, hik behar kolpia

Bena kübera dirok, orano hartzia

Hire skandalak, emandian suitan

ene lagün flakia, ingana ezan

galdüdük bi lekhü, bi gizon galant

Bai eta thonatü, hirur leñü xarmant

ene lagün maitia, eta flakia

Libertibatek deizü nahasi zenzia

hares ni galerazi, eta etxaltia

malerus errendatü, oro familia

ene espüs khexia, nik egin ogenes

hori düzü zauria, estaitiana hers

herrezda sen(d)otzia, ahastera üstes

eta nabastarrien, algarri pharkatzes

Hamar urthes deitazü eman bürian min

haietarik Bostes, etxeki gastelin

sekursik egin gabe, nahis han hilnendi(n)

halako emastia nurk sofri saihetzin

Hamar urthes estüzü, nigati sofritü

ene osaba jauna, kausa izandüzü

nitan izan espalis, jindena agertü

Behar Beitzünükian, gastelin finitü.

musde haritzabalet, jaun erretora

etzünin etxekiten, ogendün lioba

araus sinhexidüzü, ikhus ondon obra

jauna ezarizozü, zihaurenekila

Besten penitenziak, deitatzü eragi(n)

ogendünak etxen, ni aldis gastelin

nik deusnütinen jaten, lotzen ene ohin

ene desohuratzen, trankilitatin

ene zorthe tristiri gizon gastiak so

eskon gei badüzie, ez ezar esklabo

emastik ükheitekos, nik Bezain khario

egin zitaie aphes, edo jun soldado

emasten dohaina, Bethi birjina

agertzen etzaieno, üsta ereina

enin ezagütürik, haren ekhospena

sonja ez ereitia, datila hobena

Jüstizia züere jüstozirade

püsantak zaitzü xahü goithiak kupable

zure jügamentiak, halako dirade

nihau etxekinaizü, Borogazale.

hanits minzatü nüzü, exaien kontre

nahis estüdan erran, gezürrik batere

Bena ene ogenak Badütüt nizere

jinkua dakhigüla agi pharkazale

adio ene haurra(k) gaxo ogen gabik

zien aita etamak, malerus ezarik

estitziela segi, amaren exenplik

zien prüdentzietzas, imita Jesüs Xrist

Barkoxeko herrian ez tzerkha etxahon

haren hatzaman nahis, zabilzanak ondon

Bere khantoren hunzen, arida igelon

halako olhalterik, espeita ziberun

            fin du copie des chançons ci dessus

            mentcione topet dit etchahon

            (au crayon)      Legouvé parisekoa

                        libürü egile handi

                        bat hünat jin

                        beharra atzo

                        zenbait bersü

                        harendako.

ETXEHUNEN KHANTIAK

            Version de Mündian malerusik

            tirée du manuscrit des frères Chaho

            et appartenant à M. de Souhy

Mündin hanix malerus araus bazirie

Bena ez ni bezañik ihur beharrere

Ene emastiaren nahiz izan jabe

Gaxua jarririk niz ihun lürrik gabe.

Desertüko ihisik gizonen beldürrez

Prekauzionatzen dira gorde beharrez

Hurak nik imitatzen gaxua nigarrez

Ene bizi tristiren konserbi beharrez.

Hamar urthe huntan bizi niz esklabo

Erdiak gastellian, bestiak gaiskigo

Jeloskeria baten süjettetik oro

Nahi gabez izan adarren sorhaio

Hogei eta bi urthik konplitü egünin

Hartü nin emastia ene zori gaitzin

Erraiten ahal beitüt, izan zaitala jin

Ene ürkha bülhürra, beraren alzopin.

Ezagütü ninian, nurnian erozi

Nahi ükhen nin borxaz korrejierazi

Bere jabe puisantak hari althe jalki

Eta ni inozenta gastellin etxeki.

Ene absenziari agertü aproba

Zuñen fidelki zian eraman denbora

Harek eni doblatü bihotzeko herra

Bai eta ere kausatü galtzeko malhürra-

Ene isterbegia bahü ene etzaia

Therrestatü gabe ene emaste flakia

Bestek eraman dik hik behar kolpia

Bena küpera diok orano hartzia.

Hire libertinajik eraman din suita

Hire ganat gogatzez ene emaste flakia

Galdü dük bi etxalte bi gizun gallant

Bai eta ere thonatü hirur leñü xarmant.

Ene lagün maitia eta flakia

Libertin batek deizün nahasi büria

Gallerazi naizü ni eta etxaltia

Malerus errendatü oro familia.

Hamar urthez deitazüt eman bürian min

Haietarik bostes etxeki gastellin

Sekursik egin gabe nahiz han hil nendin

Halako emastia nurk sofri saietzin.

Ene aita krüdella anaie desnatüratik

Aberastü zideie ene malhürretik

Prozesak eman eta ni kondemnerazi

Baieta arte hortan bi etxalte ebatzi.

Ene sorte tristiri gizon gastik zo

Eskuntgei bazirie es izan esklabo

Emastik ükheitekos nik bezain khario

Egin ziteie aphez edo jun soldado.

Musde Harixabalet jaun erretora

Etzünin idereiten, ogendün zure lloba

Arauz sinhesi düzü ikhus undun obra

Jauna begira ezazü zihaurenekilan.

Besten penitenzia deitazüt eragin

Ene etzaia exen, ni aldiz gastellin

Nik deus nütinen jaten, etzaten ene ohin

Orai aldiz nabilazü goziarekin.

Adio haur maitiak, gaxo ogen gabik

Aitak eta amak triste ezaririk

Estetzatziela jarraiki haien exenplik

Zien prüdenzietzas imita Jesüs-Xrist.

Barkoxeko lürretan ez xerka Etxehun

Haren atzamailiak beitabiltza undun

Bere kantoren hunzen arida igelun

Halako olhalterik espeita Ziberun.

BI BERSET DOLORUSIK

Bi berset dolorusik nahi dizüt khantatü,

Plazer düzielarik, jente hunak, behatü.

Berrogeita lau urthez ni izan persegitü,

Nun etzaitadanian familia jelostü,

Oroz arnegatürik nahi nüzü phartitü.

Ene persegizalen lehen süjeta zer zen,

Eskrüpülariekin dereiziet erranen:

Aita batek taka hau zian bere haurraren,

Haren egiteik gabe ni amak sorthü ükhen,

Ezpeinitzeion aski jiten zeiztan primajen.

Ene gazte denboran ez lagünak bezala:

Hurak txostakan eta ni nigarrez ardüra.

Entzünik egüzaita aitak bildü zeitala

Bere hiru etxaltez ene desprimützera,

Hüllan ezarri nintzan fi-gaxto egitera

Hartü nin emaztia aitak desiratia,

Ustez ükhenen nian halaz haren bakia;

Bena egin zilakoz haren althe jartia,

Eginerazi zeitan funtsen partajatzia,

Presun jan erazteko amak ützi phartia.

Bost urthez presuntegin egon niz inozenki;

Emaztia xalanteki, harez nintzan jelosi.

Anaie batek zeitan bi lekhü ordeñüz ützi,

Ber denboran aurhidek hurak fraudaz ebatsi,

Haren ordeñü huna beitzien hautserazi.

Ni Ajenan bi urthez, libre nintzala ustez,

Bena aita orano ez ase mendekatzez;

Jaun horier galthatü ükhen otoritatez,

Presu begiratzeko librantxaik ükhen gabez,

Eta ere edüki hamar bat hilabetez.

Ni Ajenan libratü, etsaien artin sarthü,

Hunak galdürik, haurrak dohakabe baratü,

Eni hen ikhustiak odola alteratü;

Atzione triste bat süjet hartarik heltü,

Harzara jüstiziak ni berriz presu hartü.

Gaztelin nintzalarik biziaz etsitürik,

Promes bat egin neion sendo nahiz Jinkuari,

Kitatüren nütila hunak eta uhuriak,

Mündü huntako plazerak, haurrak ta emaztia,

Bai eta segitüren zelilako bidia.

Hamasei jakiletan zortzi falsü banütin,

Her behatü balira galtzia segür beinin.

Zelüko Jinko Jaunari promes neron egin,

Ezarten banündian jaun haiez libertatin,

Enintzala egonen ene etsaien artin.

Bost urthe igaran tit prozeskan tentatürik,

Bihotzez enialarik herria kitatürik;

Ene haur maleruser zerbeiten ützi nahiz,

Bena ezin izanez deüsez satifatürik,

Orai arren banua oroz arnegatürik.

Nik dütüdan xangriak ene eskandaleti,

Ezpeinintzan ebili Jinkuaren bideti:

Deliberatü ükhen dit juraitia pelegri,

Adio sekülakoz erranik herriari,

Haurrak deitzodalarik gomendatzen Jinkuari.

Zelüko Jinko Jauna, hau düzü mementua,

Kunplitzen betereizüt egin neizün botua,

Kuntre nian denboran ene lagün gaxtua

Zük hedatü zünian ene althe besua,

Bestela presuntegin hil behar nin, gaxua.

Pharkatzen dit etsaier eni sofri-erazler,

Hala nula beiteie Jinkuak egin berer,

Bena eztit pharkatüren eniak dütiener,

Nun eta eztütien errendatzen ene haurrer,

Berset horrez mintzo niz küñat eta aurhider.

Ene lehen aizua, hi, eskandal gaxtua,

Orai khentürik dükek ene ephantxügua:

Kita-ezak ingoiti ene espusa gaxua,

Badik bai hire ganik aski malerusgua,

Eztizoiala gal-eraz senharra ta Jinkua.

Adio ene lagüna urthuki nündüzüna,

Pharkatürik dükezü eni egin ogena.

Edükazü prüdenki alhargüntsen züzena,

Haur trixte hoier egin ahal diokezüna,

Beste mündian gitin oro hel algargana.

Musde Alkhat Barkoxe, zütan dizüt sinheste,

Zuri egiten deizüt ene photerez trite,

Ene haur maleruser aita jar zakhitze,

Trite haiez balia haien etsaien kuntre,

Zure karitatia Jinkuak orhit düke.

Ezpiritü saintia, orfelinen althia,

Zuri egiten deizüt haurrez gomendatzia;

Etziezü mankatüren haier trixte izatia,

Zük erakuts-izezü saintüki bizitzia,

Beste mündian dezen ükhen alagrantzia.

Abelen denborati eta süitan bethi,

Jinkuaren haitatiak ziren kürütxiareki;

Bena ezarten zütin konfidantziareki,

Mündiaren huñ petan zaudelarik ümilki,

Hitz hoiez haur maitiak orhit zitaie bethi.

Eztizüt nahi hunik ez eta uhurerik,

Mündü huntan gozatü, Jinkua bera baizik.

Adio arren ene hunak bai eta uhuriak,

Askazi, adixkide, haurrak eta bestiak,

Oro üzten zütiet, segitzeko Jinkua.

Ene alhaba bakhotxa, etxekan üsatü kondüta,

Küñater beria eman, haurrer Jinkuren kreinta;

Senharraren hun izan, zaharrak errespeta;

Plega hadi gazteti nahi gabe orota,

Gaizkiren beldür izan, Jinkua guri so beita.

Adio Barkoxtarrak, zahar eta gaztiak

Heben jente praubiari ürrikal zidienak;

Zien gomendietan, üzten tüt ene haurrak,

Ihuren sekursik gabe diren malerus hurak,

Jinkuak badakike ziek egin hunkiak.

Ene haurrak adio, seme alhabak oro,

Josafateko sorhun arrakuntra artino!

Ükhen izozie bethi Jesüsi amodio

Heben ükhena gatik aphür bat eskarnio,

Han sendotüren dira zien zauriak oro.

ETXAHUNEN BIZITZIAREN KHANTORIA

      1834

            (La chanson de sa vie)

            Monsieur le Procurur du Roy il y a queque temps

            que vous m'avois un honneur singulier en me faisant

            coumparetre a devant un parisien n'étant capable

            de vous satisfer alors je vous avois promis

            de vous donner l'histoire de ma vie par chaçons

            Basques avec la traduction francoise dont je tardé

            de vous tenir ma promesse jusque le momant,

            connessant indigne de coumparaitre davant vos yeux

            mais aujourdhy mon incapacité au coté ma necessité

            me força de jetter à vos pieds en vous demandant

            une grace en le dernier versset de mes tristes chanchons.

Musde Clerice jauna Badizü denbora

zure salütatzera, jin gein ninzala

hitzaman ükhen neizün dakizün bezala

Ene bizitziaren, koblas ezartera

egün huna nitzaizü kopiarekila

Etxahonen zorthia izanda aiphatü

mündian gütik dila haboro sofritü

ene persona tristik hurazin kausatü

aitetamer beininzan haurreti hügüntü

edertarzünes praube, ninzalakos sorthü

ene lehen urthia, nin karzeratia

amak idor bihotza, bai eta thitia

ni khüñati marrakas beinian gosia

amak ene nigarrez ez aldis anxia

nahis eginlizadan jinkuak deitzia

ene biden urthian banunduen xüti

desprimatüs khexünin arrebabateki

eramaiten beitzeitan ogia esküti

eta nihau tratatzen, ardüra krüdelki

ikhusirik amari etzeiola gaitzi.

hirur gerren urthekos, ninzan elhestatzen

nula tratatzen nündin, arrebak erraiten

bena hari gezürrak, hobeki sinhesten

ardüra beitzeritan, nigar eragiten

amak ixil artino, nindian zehatzen.

laurak kunplitü gabe, banian anaie

zaflerasten beinündin, arrebak herere

gero egiten banin, nik haier deusere

amak haier pharkatzen faltak bethiere

eta ni erhakatzen, pietate gabe.

Bostak nütianekos, aitanin ordükos

ene figüra tristis, hasirik ondikos

etxenko bestik ere, ikhus aldi oros

hari enzün nausetzas, eni injürios

mesperetxü geibaten, ninzan heki geros

Bethe nütinin seiak ama ene engrat

hari plaser egiten, ni ari ahalas

eta harek ordari aurhider ophilak

apairietan ere hobe haien phezak

üdüri ni haurretan, nündiala bastart

Bethe nütinin zaspi izan ninzan hasi

amaren zerbütxatzen, ahalas ümilki

lanik zianin haurren, mania nik bethi

gero beste aurrhider, gust egitegati

gaiski salzen nündian ene aitareki

zortzi gerren urthia nian eskolako

nik hanere zorthia, etxen bezalako

etxen esklabo dena, beita kanpun niatho

halakuen khidiak bethiere gaisto

hartakos nik han ere esprabia franko

Bederatzü gerrena nin nahin aphestü

nahis aita etamer, ephaxüti khentü

bena ez lagünzera, nik hurak gogatü

jinkuak eman donna, nitan nül agitü

ene suita tristik, beiterit markatü

hamar gerren urthia nian xangrireki

aitak enündilakos, eskola erazi

nahi beinündin ordin trabaillaerazi

eta es nik indarrik, haurrin hazis gaiski

ordin haren mendekik, izan zeistan hasi

hameka gerrenekos, nin aita pharkatzen

hari khausitü nahis, indarra bortxatzen

harek errekunpensa, zeitana egiten

egisaitak beinündin, primü bere fontsen

ene desprimützia, zeritan tzekhatzen

hamabi gerrenian, ni goizik lanian

ustes aita kontriri, khausitüreninan

harek beste aurrhidik, üsten aiserian

eta halere haien obretzas lorian

aldis nik jaten neron, arthuri dolian

hama hirur dena nin mithileki lanin

ustes aita pharkatzes irabaziren nin

harek zeitan eskerrak pharkatünianin

ene odol agria, sobera errezin

ene osagarria, galerazi beitzin

hamabost gerreneko, ni es deusetako

egoitera ez ausat etez hun laneko

mithila, odrereki lanin bortxatzeko

edo eta bestela, ene zaflatzeko

halere nik hobena, hura enetako

hamaseiden urthia, nin desolatia

hilik ama handia, nik nian althia

gerosti etxenian, hun ene trenpia

ene errekitia, nitzas trüfatzia

eta beste haurrena salda berhezia

hamazaspi gerrenin ni üsatü treñin

ene etxeko kontren, mesperetzien pin

neskatotiobat zian, aitak hartü ordin

eni dolüzeitala, erakasten beitzin

hura beinin maithatü, bien zori gaitzin

hamazortzi gerrena nianin kunplitü

ene bekhatia zen izan püblikatü

eta ni ene aitas jinkuak pünitü

egüsaita beinian, hares desgustatü

ene desprimützera zeritan gogatü

hemeretzü denian, primajen xangriti

abanzü egin nian ene büris gainti

hirur etxalte beinin galdü aitagati

eta es amak ere, nahi primürazi

nik nahi eninaren, espüsatzes baizi

hogeiak nütineko, nik khidiak galtho

nun ziradin solasak, hetat juaiteko

eta nik aldis gusta, nihau egoiteko

ene phena xangries, nigar egiteko

ene gaste denbora ükhendüt halako

Hogei eta bat denin, egin nin khortia

amuriorik gabe o gaxo tristia

ustes erosten nian aitamen bakia

erosi ükhen nian ene thürmentia

nahi gabes kitatü ene sor lekhia

hogei eta bi denin eskuntüs dolünin

ordükos beinakian, zernian saihexin

ene osaba ere hilzeritan ordin

lehen khentü primajen berris eman gein

ene aitazas baizi, emaiten beitzütin

hogeita hirur denin jin zeristan hunak

osabak hilzerakun, eman gei zeistanak

aitak beste haurreki erosi tzikanak

eneki prozeskako, hun ziren züzenak

eta dobla erazi, nik nütian phenak

hogei eta lau denin ama hil zeritan

eta aita benjatü aurrhideki bertan

jüstizias partajü, galthatü zeritan

nik nahi akumudüs beria harzezan

bena harek nahigo, ni despendios jan

hogei eta bost denin, banian bihots min

aita fraudas sarthürik, ordeñüs ükhenin

hari bühürtü nahis, ni prozeskan ordin

egünak jüstizian, eta gaiak bidin

eta ene aizuak emastiren ohin.

hogeita sei denian banin bost etxeko

ni galnendin nahian, ene beretxeko

lus falsübat zeitan jin skandaletako

ezin pazenziatüs nik emailia jo

eta süjet hares, harerazi presu

kunplitü nütianin, hogei eta zaspi

emastis nündin aitak, delonza erazi

ene müble kabalik, aurridek edeki

ni nahis ene hunen, exaier edeki

kaxota xilatürik, kanpulat eskapi

kunplitü nütianin hogei eta zortzi

exaiak enen jaten, ni aldis ihesi

emastiren osaba, nin othoierazi

etxaltik sal zitzan, nenzan librerazi

bena ni emastiak, ordin harerazi

hogita bederatzik nütinin kunplitü

aitak zeitan haurreki prozesa phusatü

ene presus izanes, defautes jüjatü

ene hirur etxaltik, ordian beretü

eta ez gastelilat eni sosbat heltü

hogeta hamarrenin, hileri kaxotin

jüje haier gorderik, sabrekaldik bürin

jaunliera zeritan, jabeki bat egin

eta ez ikhustera, ihur ützi ordin

loxas eginzin krima jüjek lezen jakin

Kunplitü nütianin, hogita hamekak

emastik egin zeitan, jaunareki bastart

ezarten beinüdian, feit harek kanpulat

kondenerazi nündin, ordin jaunlierak

loxas püniras nezan, egin zeitan plagas

kunplitü nütianin hogeita hamabi

ajenerat nündien prauberik igorri

khaliñabat lephoti jandarmak thirari

ene zaiñek es nahi khorpitza egari

heltünündien airin, ezines ebili

hogeta hamahirur dena nian triste

ajenen beharnila hil beinian uste

sekursik ezin ükhen, hanko jana kuntre

finirasten nündian, emastiak hanxe

espaleit jinkuk heltü, xaho atharratze

hogita hamalaura, nian alagera

uste beinin ajenen, libratzen ninzala

bena gaiski saldürik, emastik harzara

kondüsitü nündien, brigadas brigada

hanko borthan hartürik, donaphalegira

hogita hamabostin, ni donaphalegin

han hil beharniala, düdarik espeinin

hanko jaun jüjetara, zen emastia jin

han perieras nenzen her othoiak egin

eta ni haren despit hek libratü ordin

hogita hamesein, ninzan etxen sarthü

fonsa engajatürik, emastiak bathü

hirur milla liberas hunak debenitü

eta bost edo seies, zorrak emendatü

halere arragretik, es eni markatü

hogita hamazaspin ni exaien artin

haien nabastarrien ezin süportatin

kolpatü ükhen zien gaibates ülhünpin

ene adiskidebat exaba zen ustin

eta eni behartü, berris ihes egin

hogita hamazortzin, gorde nin lekia

loxas nausilekhidan hartan jüstizia

eni deus eman gabe, zianak tritia

egin zeitan exaier harerazitia

eta gero beraren, hen nausi sartzia

hogeita hemeretzin nik paubeko khortin

zaspi jakile falsü banütian khantin

hanko jaun jüjer erran, nik zer sofritünin

eta ene plentetzas, hek kasetak egin

eta nihau ezari dolüs libertatin

Berrogeden urthian ninzan etxen sarthü

jakile falsü jinak, han etxezain bathü

ene bortan sartzeti, haiek defendatü

bost lekhütako primü, izan zena sorthü

etxesbat egin gabe, ostatin gabetü

Berregei eta batin prozesbat hasinin

fonsa edo saria bata nahi beinin

arbitrek ni trunpatü presentik espeinin

haiek ni sinerazi zertan espeinekin

eta hartze nianas, kitanxa eragin

Berrogita bidena nianin kunplitü

ene xangriak zeistan sobera gañitü

mündüs mündü beininzan pelegri phartitü

ene phenak bihotzin, bost reino traukatü

errumako hirian, khomentian sarthü

Berrogita hirurin nündüzün khomentin

haurren nin arrainkürak, erratzen beinündin

haren ezin sofritüs, ni franziarat jin

pasaporta desegin ankonako hirin

eta presu ezari toskanako lürrin

Berrogei eta laurin izan ninzan jalki

berrogeta hamabost gerren gastelüti

nimaseko hirian egonik hil exi

araues espeininzan sofritürik aski

jin ninzan bataliara, ene exaieki

Berroge eta bostin seis prozes hasinin

aita jinkuk deithürik, haren huna beinin

eta ene haurreki sarthü ene hunin

hen amareki ere jarri ünionin

estelarik etxaten senharraren ohin.

Berrogei eta sein nian thürmentia

ene lekhü galdiren, ezin xüxentia

eni benjatzes junik, ikusten hatia

igortiak egiten eneti jatia

haren süportatzeko, behar pazenzia

kunplitü nütianin, berregeta zaspi

haurren zerbait geinhatzen izan ninzan hasi

geinhazale lagüna zortiak attaki

musde maitiak hura, musde etxatzeki

defis jaun presidenta, gati librerazi

Berrogei eta zortzik orai dütüt bethe

hontan seme bat garda sarthü nahi nüke

eta hartako behar nik autoritate

erregeren beitzira zü proküradore

jauna zük egidazü hartako fabore

      Monsieur,

      Je vous demande excuse le fautes que le hate ma fit faire, quant aux griefs que je les explique pour les sujet de ces coublets je ne rien ajouté plutot diminué et aux années accordées avec les soufences il a put être quelque changement c'est a dire 2 question ils pourront être arribés dans un an quoique je les ai mis an par an et je mis le 31e avant le 30. Si vous soucie de les faire copier vous faires observer.

      Monsieur Monsieur j'avoé je né rien mis qu'il soit digne de votre attention ni soufert rien moins que je écrit.

      Je vous salue avec le plus profond respec par votre estimabre perssonne.

Topet dit Etchahon

AHAIDE DELEZIUS HUNTAN

Ahaide delezius huntan bi berset gei tit khantatü,

Ene bizitze mulde gaitza münd'orori deklaratü:

Ihun sos bat ebatsi gabe ez eskandalik txerkhatü,

Hamar urtheren galeretan nahi ükhen naie sarthü.

Ebili nüzü kharriketan, ene bidaje handitan,

Amorioz nindaguelarik xarmagarriren huñetan,

Ixterbegiak zaudelarik eia nun sarthüren nintzan,

Bena haien ororen gatik, ni maitiaren lekhian.

Zelietako Jinko Jauna, zützaz nüzü estonatzen

Zerentako hain desbardin gütüzün heben egiten;

Batak indarrik gabe, bestiak zentzü gabe, bethi praube agitzen

Mündü huntaik bestila baiko, han denak gira bardintzen.

Mündü huntan hanitx persuna bada malerus izanik,

Bena ez beren etxekuak nik bezañ krüdel ükhenik,

Ene amak bost lekhütako primü nündüzün sorthürik,

Igorten naie mündüz mündü deüs nütinak idokirik.

Jinkuak maradika beza Gaztelondo Topetia

Eta neskatila praubetan amorio ezartia!

Batetan ezarri nilakoz, izan niz desprimütia,

Egüzaitak egin zereitan ordeñiaren haustia.

Hazi behar nian phüntian traballatzen nintzan hasi,

Desprimü-eraz nentzan lotsaz, nahiz aita trenderazi;

Osagarria hari khausitü nahiz benin galerazi:

Orai agitzen zitadazüt segür hiltzia presuntegin.

Ene aitak destinatia ükhen nian espusatü,

Erranik nahi zeitadala primajia errendatü.

Ene maite (fidel) ezagütia nik horre gati kitatü,

Eta beste maiterik zian bat ene phena gei hartü.

Bi hilabetez egon niz presu ene emaztia gati,

Ta hura xalanteki etxen ni han nintzanez jelosi;

Ber denboran ene anaiek (defautez) prozesa jüja-erazi,

En'hunaren juitü nahiz eta ni kundenerazi.

En'anaie erüsatia, menjatü hitzaiket aski,

Ene lehen eritajia orotan fraudaz ebatsi;

Orai khorpitzeko xangriek behar nie eihar-erazi:

Behar diat presuntegian hil edo amuinan bizi.

Ene seme nik primütia, egin deitak traditzia,

En'anaiak zeitadanian kita-erazi Frantzia.

Adixkidez libreraz nentzan egin neian bilaiztia,

Eta hik eni hen ixilik egin kundeneraztia.

Musde Deffis jaun presidenta, eta Musd'Ündürein jauna,

Galdürik nintzan enialakoz semiak zian deseiña;

Zien leterak eraman baleizt Paueko jaun jüjen gana,

Libratzen zian bere aita, bizia zor zereiona.

Paueko jaun jüjek balie ene jüjatzen jakintü,

Nun etzien ene etxaltia frauderiaz akesitü

Enündia kundeneraziren, bena semik ni traditü

Eta ni kundenerazi nai nahiz hunaren juitü.

Oi jüstizia injüstua, igorri naizü herriti,

Eni ebatsi etxaltian den anaiaren ihesi!

Ene semik ez nahi hazi, nik hari eman huneti:

Behar diat presuntegian hil edo amuinan bizi.

Bi urthe igaran ditiat Españan pelegri gisa,

Hire ganik deüseren ezin ükhenez biziaren bilha;

Orai hiri sokhorri galthoz jin nük ezin ebilila,

Hik igorri ene etxerik erranik han deüs enila.

Bi hilabete igaran tiat sabaietan hotzez ikhara,

Ezpenündia nahi ützi ene sükhaltin sartzera,

Ez hik ez hire emaztiak ene ohian lotzera,

Jüstuago zia lo zedin hire küñata izorra!

Ene etxalte zabalian ezari ninak hireki,

Gai oroz barnen sar enendin, borthak dereitak esteki,

Ezpeitzeion phenaik egiten hunak ützirik zieki,

Ene amuinan igortiak, bi athorra xiloeki.

Adio erraiten dereizüt, ene phena-gei hartia,

Bena orai zü zütüdano, ene kontsolü güzia;

Athorra bat eman deitazü destrenpien erekeitia

Ikhara zinandialarik errenak jakin, trixtia.

Zortzi urtheren behar deizüt erran dolorez adio;

Haboro bizitzen ezpaniz, Josafatera artino.

Inkas bizitzen bagirade biak mündian haboro

Algarreki izanen gira Jinkuak pharti artino.

Semiari nereionin egin ene photeren üztia,

Beste haurrer niezün egin ene borthen zerratzia,

Eta zü ezari neskato etxen, malerus trixtia,

Aita amak so egizie zer den haurrer bilaiztia.

Adio erraiten deiziet ene haur dotherik gabik,

Ene süberte malerusak, trixtik, mündin ezarririk

Ene gisa har-itzazie, pazentziaz zien kürütxik

Eta salbamentia txerkha, hetzaz imita Jesüs Krixt.

Adio dereñat erraiten, ene alhaba barkhotxa;

Etxeki-ezan familian orai artinoko kundüta,

Küñat küñater eman beriak, haurrer Jinkuaren kreinta

Senharraren hun izan eta zaharraguak errespeta.

Etxahun, nausi famatia, galdü dük libertatia;

Orai hiri erriz ari dük oi hire ixterbegia;

Eta orai hir'ezin bestia, harekila trixtezia,

Behar amuinan hasi edo pelegri juan bestela.

Zelietako Jinko Jauna, zuri gomendatzen nüzü,

Ezi ene best'erresursak or'akabi ziztadatzü;

Libertate, hunak, uhurik galdürik agitzen nüzü,

Eta khorpitzaren gal lotsaz, mündüz mündü banuazü.

Izan nüzü Jundane Jakan, Loretan eta Erruman;

Jente hunetzaz beinündüzün zük hazi ene errundan.

Orai ere phartitzen beniz zure othoitzez ber gisan

Haietzaz bizi-eraz nezazü malerus nizan denboran.

Khantore hoiek huntü nütin Ünhürritzeko olhetan,

Errumarat juiten nizala erraiten beitüt hoietan;

Maleruski ni hil banendi bidaje lazgarri hortan,

Ziberuan khanta-itzazie, ene orhitzapenetan.

EIHARTXE ETA MIÑAU

Sed libera nos a malo sit nomen Domini;

Vamos a cantar un canto para divertir;

Jan dügünaz gerozti xahalki huneti

Eta edan ardua Juranzunekoti,

      Chantons mes chers amis,

      Je suis content pardi,

      Trinquam d'aquest bun bi

Eta dezagün kanta khantore berri.

Jente hunak erranen deiziet mementin

Nik zer ikhusi düdan Pauerako bidin:

Eihartxe et Miñau aski aide gaitzin.

Nihaurek ikhusi tit Belereko hegin,

      Hamarna lüs eskin,

      Jokhatzen beitziadin

      Zuñ lehen jun bidin,

Eihartx'huñez eta Miñau zamari handin.

Oren baten bürüko, Ganera ziradin,

Miñauren zamaria eñhez ezin bestin;

Eihartx'aldiz juaiten galopaz aintzinin,

Bagoz eskalanpuak handirik beitzütin.

      Arueit handi zin,

      Ganeko pabatin,

      Sü jauzerazten zin:

Miñau gaizuak hamar lüs aisa galdü zin.

Gero zütien lanak, Pauera zirenin,

Hanko Proküradore ta jüjen aintzinin,

Eihartxe aisa mintzo diharia beitzin

Miñau ere bai triste, frank'arrazuekin.

      Ais'obtenitü zin,

      Tribünal zibilin,

      Eihartxek bai ordin:

Miñau gaizuak prozesa ere galdü zin.

Pauko kuntrolür jaunak zer lana egin zin,

Eihartxeri bilhutaik lothü zeionin!

Berak ere pelüka, bertan lürrian zin,

Bi beharronduetan Eihartxe ilhagin!

      Bertan phentsatü zin

      Zer egin behar zin

      Eihartxek bai ordin:

Papera kuntrola-erazi mementin

Etzatekin dolügarri kuntrolür jauna,

Behar ükhena gati kuntrolatü papera:

Behar ükhen diozü orano audela,

Berak abantzatü ehün libera,

      Eihartxek ezpeitzin

      Beharrüne handin

      Paperaren ordin:

Amandalako edo persegitzeko phüntin.

Bena Eihartxe, nula gizun galant beita,

Satisfatü dizü kuntrolür jauna;

Kado bat egin diozü zerbütxü sarila,

Diharü ederretan ehün libera,

      Abertitü bera,

      Aurhide bezala,

      Eztakhion fida:

Bilho thirakan aisa bürüzagi dela!

Pauko kuntrolür jaunak etzian phentsatzen

Eihartxeren phasta zertaz eginik zen.

Khalamü hariz ala hede larrüz den:

Buhame kasta dela dü opiniatzen;

      Deio hitz emaiten

      Zinez segürtatzen

      Etzola lothüren;

Sobera lotsa dela basa gizunen.

Eihartxe phüntü hetan, inkiet ere zen

Hiru lan gaixtorik hasirik beitzen:

Emazte gaixto baten galant-eraziten,

Prima khexakor baten ema-eraziten,

      Auher handi baten

      Agüdo erazten,

      Eniz estonatzen:

Hainbeste lan sobera da gizun baten.

Eihartxe behakhigü et'erragük bertan

Eia zertan hizan hiru lan hoietan.

Ari hiz izkibatzen huraren gañian,

Azkarki traballatzen bena auherretan.

      Ütz-ezak oithian

      Mihisia plegian

      Gaizak dien lekhian,

Eta hihaur bizi nunbait bazter batetan.

            Lui

Nik baditit bost küñat braborik halere,

Sekurs handirik beraieki beitire.

Hek ere goraintziak igorten deiztade,

Phiper eta minagre oliorik gabe:

      Nik haier deüsere

      Ezpeitüt deüsere

      Nihauenik ere:

Hatik desir nikezü ereiñak bil balitzade!

            Elle

Pauko kuntrolürrak eztik erran gezürrik

Basa gizuna zuñ den, harek badakik.

Iratin ta Arbotin hik badük lagünik,

Nuizpaiko paganuer plazak idokirik:

      Ez, hire ereñik

      Eztiagü beharrik

      Khen-hakhit hebetik,

Eta gero hantik güti igor berririk.

            Lui

Enaiñ ez igorriren, hik ni, Iratirat,

Ez Holtzarterat, gütiago Arbotirat;

Ni sarri jinen beniz Eihartxialat,

Eztütün, ez hik, han manhatüren bestak.

      Hitz-emaiten deñat:

      Nik han matütiñak

      Khantatüren tiñat.

Ezpeitü balio emaztek egin senbladak.

            Elle

Etzena izigarri balia, Jinkua,

Emazte erho horiek egin senblada?

Zaragolla hobenak haienak zirela?

Gizunentako aisa nausi zirela?

      Kapiten arrasta

      Gizonen bitalla

      Aski franko zela!

Bena aurthenko huntan trunpatüren dira.

            Lui

Bas'arhantzia lilitzen arhantz'hunareki

Haren frütia huntzen da gaitz bethi.

Üzten hait mintza hadin zeküriareki

Pheti behera beita ingoiti Üharreki.

      Esparantxareki,

      Denborareki

      Jinen zaital'eni

Emazte galant bat eginik phasta gaxtotik.

            Elle

Egün hun Jan Pierra zü ene senharra!

Jinkuak egün hunik hanitx deizüla!

Gaxki bizi beikira dakizün bezala,

Orai gitin iseia, gü kunbertitzera

      Adora Jinkua,

      Irabaz zelia,

      Lüze da denbora

Beste mündian eternitatekua.

            Lui

Hunki jin ziradila, prima anderia,

Zük ikhasi ahal düzü zeküria:

Kit'ezazü Phetiri jin bada beharra,

Gure gobernadore hura aski beita;

      Egin da bakia

      Legiaren gisa,

      Gizuna nausia!

Emaztek aski die haier behatzia.

            Elle

Nik badit abis hunik emazte lagünen!

Susmis izan ditian gizun brabuen,

Lotsa eta beldürti bai aldiz kokien,

Haien gobernatzia eztela emazten,

      Flakia azkarren,

      Praubia aberatsen,

      Emaztia gizunen,

Bortxaz ere direla susmis izanen.

            Lui

Hik badün abis hunik emazte lagünen,

Nik ere badiñat gizun ezkuntzekuen:

Eztitin sober'ebil primer khort'egiten,

Gibeletik manduer bastaren ezarten;

      Mando gaxtuaren

      Üzter ostikuaren

      Süstut ferradünen,

Bena lotsago izan prima handiaren.

Ni izan niz hebentxe taka agertzale.

Areta nik banüke bai nihaurk ere,

Ziek behazaliak imit'ez nezazie:

Josafaten badate heiagor'egile

      Gü jüj'izan gabe,

      Jesüs han dateke:

      Gütiala bere!

Ordin batüzkegü aski nurk guriak ere.

OFIZIALENAK

      Oi laborari gaxua,

      Hihaurek jaten arthua

Ogi eta ardu geñhatzen auherren asetzekua,

Halere hañ haie maite nula artzañak otsua.

      Artzaña bada beztitzen,

      Josliak tü gomendatzen

Zaragollen alderki bata oihal hobez ezar dezen.

Halere higatüren dizü aitzinia beno lehen.

      Dendaria berant jiten

      Arratsen goizik ützültzen;

Eta mündiaren jorratzen arte hartan abüsatzen

Ezpeitü jaten diana hüllantzeko irabazten.

(Asteko denbora iragaiten mündiaren jüdikatzen).

(Artuan jaten dian gatza harek ez tü merexitzen).

      Orai ürüliak oro

      Idorrian nahiago.

Hanitx lan agertü beharrez, hari'oro txori lepho;

Hallikatzen balinbadüzü, zehian laur oropilo

      Ehülia hari galtho,

      Ükhenik ere han franko;

Undar harien ebatsi nahiz oihal'üzten zerratzeko,

Fornizaliri erraiteko hariak zütila gaxto.

      Harri giliren adreta!

      Harek badaki zer phentsa:

Mürria gaxki egin eta erdiruak lohiz thapa!

Etxia lürtatü denian, harrien gaxtuak falta.

      Menüser, maiastüria

      Oi lan güti egilia!

Dena gaxki egin eta zurak dü estaküria!

Phasta zela adarrondotsü eta beta bühürria.

      Eskalanpu egiliak

      Ebasten tü materiak.

Zazpira sos balio dina saltzen beitü hamabia:

Ostatin jan hen saria eta etxen gosez familia.

      Biñer batek bestiari

      Estakürü eman nahi.

Zuñi bere kopadüra hobe beitzaio üdüri:

Aihen gabe nahi datinak hura beza üsü berri.

      Oi taharnari fidela!

      Jüje ezpaliz igela!

Arrañak jakile har eta hek litzakie kundena,

Haien etxe lejitimua guri saltzen deikiela.

      Errijent bat bada hiltzen,

      Hark eztü prozesik üzten;

Huntarzünak beitütü harek heñ hun batetan ezarten:

Züntzürrin kuntrolatü eta phantzollin ipotekatzen.

      Jaun aphezek etsortatzen

      Karitate egin dezen.

Berek aldiz phakatü gabe hitz bat eztie erraiten;

Herriko praubik gosez eta haien ürhik erdollatzen.

      Ilhaginak aberasten:

      Arimak hañ untsa galtzen.

Phezian eta khuntietan zer eztie hek ebasten?

Horiekila behar düke Jinkuak aizina ükhen.

      Khinkillarien suñ hütsak

      Borthaz bortha dabiltzanak!

Haien prenda ordinaria ixkilinb'eta ligeta!

Astin emazter ebatsiak igantian gero jokha!

      Oihan zañak eta guardak

      Kuntzentziazko gizunak!

Gerak bazaitze farzirazten, ihesiren tie postak;

Lagüner hareraziren tie bardin gaizo sinheskorrak.

      Sarjanten golde nabarrak

      Dirade gizun okerrak.

Haien egitekuetarik egiten tie Indiak:

Aisa pergüt izanen dira haier behatzen direnak.

      Sarjant eta notariak

      Oi! arnes nesesariak!

Haien elhe ülhün gezürrek nahasten gaiza txipiak:

Ezta lagün hobiagorik bertan hüsteko etxiak.

      Oraiko arotz gaztik

      Gizun galant dira güzik:

Zaharren eskoletarik ez balira ikhasirik,

Atxeirü güti ezar eta egin espantü handirik.

      (Oraiko) Soñülaria

      Ardüra dük egarria;

Soñü egiteko behar dük nuizetaik manhazalia,

Godaletaren hartzeko aldiz betbi prestik (dük) eskia.

      Dantzariaren arhina!

      Eztük ez bürian mina!

Zuñen adreki badabilan hara eta huna

Eta halere irus, ager beitük lan egina.

GAZTALONDO HANDIAN

Gaztalondo handian agitü niz arrotz,

Apaïdü bat egin düt ezpeitzen gorgotz.

Untsa barazkaltüren nintzala nintzan botz,

Khümitatzalia aberats nilakotz

      Zopak nütin arthoz,

      Salda ahül gatxotx

      Godalia hur hotz,

Eta hetaik landa bi pattako erhotz

Zopa jan nianian ni alde orori so

Zer othe ükhenen nin pattako hekiko.

Etxeko anderiak ekharri zin artho,

Ezpeitzian ogirik apaidü hartako.

      Zieta nin sakho,

      Gathülia manddo,

      Kullera zurezko,

Tahalla beltz ta xathar bat lunjeratako.

Etxeko anderia aberats zira zü,

Jenerus ere bai arrotza handi badüzü;

Bena nahi bazira izan uhuratü,

Eztüzü ez behar txipiez trüfatü,

      Zük botella hartü,

      Bester butillatü,

      Haier ez eskentü,

Holako kunpañetan eniz oano heltü.

Bazkari' ürhentzian bi paper nik hartü,

Bazkaria beitzeitaden hitzeman phakü.

Zük etxekanderia, ordin ardu hartü,

Orori butillatü, eni ez eskentü.

      Nik hura galthatü,

      Nahiz ardu hartü,

      Zük ez konprenitü;

Hartakoz laur berset hoik ükhen dütüzü.

HAUZEN BADA LABORARI

      Hauzen bada laborari

      Umen dozena i'et'erdi!

Arthoz, bihiz eta kabalez, Ziberuan bürüzagi!

Ben'etzaie erran beharrik, berek beitakie hori!

      Hauzeko jenten üsantxa

      Espantxa dienin arrotza:

Ogi ta gazna mahañilat, harek jo dineko bortha;

Han badakie bethi danik, nula karesa arrotza!

      Hauzen bada jente larri;

      Untsa haztik kausa hori!

Hartakoz etzeren Jinkuak eman nah'ükhen ardurik,

Lotsaz min eginen zirela bata bestiak algarri!

IDORROKI OLHA

Idorroki olha Ziberuan da;

Artzañ baliusik hara biltzen da.

Han gerthatü izan da Etxahun gaizua,

Lagüner diezü huntü bi kobla,

Üdüritürik ezi merexi ziela.

Kharrikiri-borda edo «Sans quartier»,

Ai! zer lagüna hura atzin lo egile!

Bezpera gaiti dua olh'aizulat ere,

Bihamenian jiten nahasterik gabe,

Ardien berheztera beitü herabe.

Kharrikiri-bordak astia igaran,

Bere pastetxa dizü bestek eginik jan;

Harek ekharri hurik ihurk eztü edan,

Ez eta ez egürrik ezarri süian,

Hargatik izan düzü bi egünez artzañ.

Kharrikiri-bordak zer zian egiten,

Ardiak zeitzenian bestek berhezten?

Juan eta salduan zietzün sartzen,

Berak aldiz olhalat laster egiten,

Haren lagün zena ordian laket zen.

Artzañ egon zenian herabereki,

Arhanka juan züzün zakiareki;

Arhan sobera janik tripa sorterazi,

Gero etzatekian ardier jarraiki,

Gai hartan hirur hogei zütian ments ützi.

Etxahunek diro erran Garaiiri:

«Ardien berheztera habil ordin hi»!

Harek ez ezagützen berarenak kasi!

Berak behar ükhen tü berhez-erazi

Olha aizoko bati kobla hunt sari.

Etxahun gaizua hik aztüra bethi:

Bortian heltzekua lagün huneki!

Bazia hamar urthe edo hamabi!

Ehintzala bortian izan orai baizi,

Bena büilta baten haie aserazi.

Adio Lixagorri eta Idorroki!

Enaizi'ekhusiko haboro jagoiti.

Diborza egin dizüt emaztiareki,

Orai egin nahi diat borthia hireki

Otsuak janen deitzak ardik ene gati.

BELHAUDIKO BORTIAN

Belhaudiko bortian Organbidexk'olha,

Bere deskantsiala han ardiak alha,

Goizan tie igorten olha-pen behera,

Artzañ-hor gaixua gida eman eta,

Arratsen ützül ditin gomendatüik untsa.

Artzañ hurak zütien ardiek trunpatü:

Goiz batez juan eta arratsen ez sarthü

Merkhatzale ziradin hurak abiatü

Ilhiak zütiela behar engajatü

Eta jarraikile bat hunik akordatü.

Otsogorrin behera ardiek, lasterka,

Zalhe igaran zien Gaztanbid'ühaitza;

Besarkagiala baikoz baraxtü ürhatsa,

Bide handin bathürik Arhaneko tropa,

Han ziren artzañeki jarri mintzatzera

Artzañez mehatxüreki galthatü ardier

Nurat juaiten ziren ihesi nausier;

Haiek arrapostia ezta hanbat eijer,

«Berrien iruitera baguatza Pettarrer

Ahatzerik girela gure artzañ jauner».

Artzañ horiek zien ardier galthatü

Eia eztienez ihur bidian barathü;

«Ttiro, Elgoihen eta Odoronda tügü

Gure igaraitian erriz borogatü

Ustez otsuek behar zien gaur gützaz aihaltü.

Artzañek zeren erran errespetüreki

Eia eztienez bathü Filipe Arainti;

«Bai bathü ükhen dügü Pheti Üharteki,

Biek igaraitera beikütie ützi,

Ari beitzen ebia, nahi gabez busti!»

Artzaiñ hoiek diezü erran ardieri:

«Otsuek jan etzitzen, emazie gureki».

Ardien arrapostia «Mila plazerreki,

Ilhiak deitziegü emanen hümeki,

Nahi badeiküzie sueñ hun bat etxeki».

Artzañ hoiek ardier: «Hots Arhanera!

Han izanen zidie guriak bezala».

Ardiek arrapostia: «Zietzaz kuntent gira,

Artzañ auherrekila üsatürik gira,

Entzünik ziek ere hala ziradiela».

Organbidexkes horik jeiki zieneko,

Ardi horik Arhanen hanko karriker so;

Bertan ziren orori hasi berri galtho,

Arhanera heltü biharameneko,

Gaian ez eginik goizan bezañbat lo!»

Khantoren egiliak eztizü beldürrik

Ez bortian ez etxen gal dezan ardirik;

Batño bat beitzian arras ñaphürtürik

Beste artzañ bateki adixkidetürik,

Kuntentik diagozü hura kitatürik.

LHEILLE

Igaran Sen Bladiz, Ospitalesekin,

Hirur sos baizik enian ordian eneki;

Berriz agitzen baniz holako lagünekin,

Büria bethe gabe bertan bexuak goiti.

Eihartxe gañiala heltü nintzanin,

Iseia zunbait arte hartan egin nin;

Alde bata enia zela, bestia mementin,

Enintzala heltüren arras etsitü nin.

Etxerat nintzanian Añari oih'egin

Borta zabal lizadan barnilat sar nadin;

Eritarzün handi bat, hura dit khorpitzin,

Jaun bikariak behar dü hunat mementin jin

Añak Añetari lehiatüki:

«Lheille heben diñagü hiltzen sübitoki,

Ekharran khürütxia ohe adarretik

Zeña dezagün eta ezar Jinkuarekin».

Añetak Añari espiritüreki:

«Lheille eztün ez hilen oano horregatik;

Ama birjina din ikhusi broketaren xilotik,

Arren zeña dezagün Jinkuaren odoletik».

GALHARRAGAKO KHANTORIAK

Galharragan Pulluna, elhekarien ama,

Harek dian lana da etxez etxe ebiltia,

Jaun erretorari gero berrien eramaitia,

Nula gahüntatzen deron Phetiri Santzek thipiña.

Üthürralt badabilazü jentez orori ihesi,

Taharnan eta lanin amoriekin,

Bena haren emaztiak hala dizü merexi

Zeren adarrak egiten beteitzo, Phetiri Santzeki.

Galharragan da Erle, asto hazlen gehien,

Bosna libera hazten titzü belharrik (batere) eman gabe;

Nik eman nikiozü hamar haz balitza kapable,

Hanko janarekin eta bestetan handizale.

Galharragan da Antxen, zorrek hunen gehien,

Bena hark eztü hetarik batere phakatzen;

Bena halere hura die aisa errespetatzen

Zeren dien aisa nausi üzker handi egiten.

Adios Galharraga, Galharraga ahüla!

Hitan lakhetzen dena dük haizia eta elhürra;

Etziok ez berotüren Etxehuni südürra

Galharragako auherrek ekharririk egürra.

GAZTALONDOKO NESKATILAK

Bi berseten huntzera nüzü abiatzen,

Gaztalondo handiko neskatila gazten.

Hurak nahi dütienez dirade trüfatzen

Intertan gaxo hurak etxetan zahartzen.

Hamar etxekalhaba badirade aizo:

Nurk zer estakürü din dirade bethi so,

Algargana bil eta erri egin gero:

Ai zer denbora hori, eztait nuiz artino.

Gaztalondo handiko hiru etxekalhaba

Abiatü dirade Maidalenara.

Bideti ützülirik jun dira Landara,

Entzünik jun zeitzela xalantak hara.

Senthorale horiek egüna segreki,

Igaran ükhen die Muntorieseki;

Ützültzin jiten dira Soskori aldeti,

Maidalenan zirela koloratzia gati.

Persuna gaixo hoiek etxera zirenin

Uha eta eñhez ziren ezin bestin;

Flakatürik zirela plañitzen ziradin,

Ezi bidaje handin izan beitziradin.

Etxekuak arratsen trixtezera dira,

Alhaba arraruak eri dütiela,

Eztielakoz jaten üsatü bezala,

Landan jan beitzükien kustilla sobera.

Persuna gazte hoiek ohilat jun ondun,

Amek kasola bedera ardu zeien irun;

Haiek aldiz ez hartü, alegia ez hun!

Landakotik beitziren bia phitxer kholkun.

Muntoiko muthikuez nüzü estunatzen:

Nulaz dütien haitatzen emaztik Barkoxen;

Areta badakie eztiela hun haien,

Ezpadie haboro miñatze lanthatzen.

Muntoiko muthikuak, abisa zitaie:

Emazte geiak Landan haita itzazie;

Hurak kuntent dirade ardu edan gabe,

Mestüraz eta broiaz asia badie.

Barkoxeko emazten üsatü legia;

Zopak jan dütienin arduz godalia;

Ez Muntorin bezala hur erdi lohia

Bargera xilutara üharriz bildia.

Barkoxen nahi denak gaiaz paseiatü,

Zaragollak behar tü untsa butuatü:

Ezi ber süjeta izan zaikü heltü,

Emaztek diela gizun bat zehatü.

Gaztalondo handiko lür plano gizena!

Sentho ere beita han hazirik dena.

Haietarik hartzera ihur ezin deña,

Beldürrez haien haztik eman dizen phena.

Gaztalondo handiko segella senthua,

Eri lüzaz egonik iruski sendua!

Balinba zure gaitza etzüzün, gaixua,

Arauz gaierditako zerena gaxtua.

Gaiazko zerenak nik entzütia badit,

Eritzen dütiala neskatila gaztik;

Ta gero sendotzeko behar hilabetik,

Hiru, lau, bost, sei, zazpi, zortzi, bederatzik.

Neskatila gaztiak, abisa zitaie:

Gaierdi zerenatik begira zitaie;

Zunbait irus segreki libratürik ere,

Püblikatzen direnak haboro dirade.

Khantoren egilia düzü ezkuntzeko,

Emaztia nahi lüke lau kalitateko;

Gormanda, libertina, auher, mihi gaxto,

Uste düt Gaztalondon bat ükhen halako

SARRANTZEKO SENTHORALAK

      Hasten nüzü khuntatzen,

      Egiaz bai mintzatzen,

      Nahi dinak sinhetsiren:

Bi senthoralek nündien estoneraziren,

Debozione txipi bat en'ustez beitzien,

      Ezpenintzan trunpatzen.

      Khanderallü egünin,

      Ekhiaren jelkh'phüntin,

      Jarri ginandin bidin:

Ondoz ondo igaran Eskiulako hegin,

Lehenek egürüki Ihasik'oihanin,

      Hitzak hala beiküntin.

      Aitzina gira juiten,

      Dona Marin baratzen,

      Orazione egiten;

Arrañ bat, han, ederra ezin heltin jaten,

Indarrak hartü ondun girela juanen,

      Sarrantzen mez'entzünen.

      Egüerditan Sarrantzen,

      Hara eñherik heltzen,

      Khumentiala sartzen;

Hanti bertan elkhitzen, meza erranik zen,

Bazkal ondun güntila othoitzik erranen,

      Debozionik eginen.

      Arrañ beharri zabala,

      Hunki jin hizala,

      Gure mahañiala;

Hir'ikhustiak emaiten deitadan plazerra,

Esparantxarekila janen haidala

      Ene lagünekila.

Khantore horren egilik

Etzian egin besterik;

Ez othe egin erririk;

Etzirela harek eginik

Ez eta phentsatürik

Hartakoz eztit ogenik.

ORAIKO NESKATILAK

Gazte nintzanian, hogoi urthetan,

Ardüra nindabilan neskatilakan;

Eta orai aldiz, ostatietan,

Diharü güti moltsan behar ordietan,

Nehork enaie ikhusi nahi kunpañetan.

Ziberuan bada mithil eijerrik,

Ene semia düzü bat heietarik;

Neskatilakan ere ez dü parerik

Ez eta neskatilek eztoie eztarik,

Ez dait zer nahi dien orok hartarik.

Oraiko neskatilek ordenariozki,

Mithilak nahi tie ahalaz jaun handi,

Jenerus eta propi, plazent, elhestari,

Ostatietan kantari, plazetan dantzari,

Gaiaz eta egünaz, bethi paseiari!

Ezküntü direnian, gero beste khuntü,

Ordian behar die hanitx gañatü

Hanitx gañatü eta güti despendiatü

Taharnak ützi eta dantza kitatü,

Gaiaz eta egünaz bekhan paseiatü.

BI AMA ALHABA

      Barkoxen badira

      Bi ama alhaba;

Algarri segretien khuntatzen ardüra.

Hek uste gabe heltü, haier beha zena,

      Etxahun xaharra,

      Jinkuaren haurra.

      Alhaba amari

      Zen erraiten ari:

«Mündi'ari zitazüt bethi trüfaz eni,

Erraiten beteitade: toû pay qu'ey toû payrî»

      Zer othe da hori? (bis)

      Auxilik alhaba!

      Hori dün mardalla!

Hitzaz oküpü ondun hil ziña senharra;

Hamar hilabeteren bürin, hi jin haurra

      Harek egin obra,

      Hirur hortzekila!

      Hamar hilabete nin,

      Sorthü nündüzünin!

Enila hura aita jarten niz beldürrin,

Aiei hau doloria eta ezin jakin

      Züganik aita nur nin! (bis)

      Hire egüzaita,

      Zer gizun xarmanta!

Hareki bürüz bürü jan diñagü zopa;

Ordin danik badiñat bai nik bethi lotsa

      Hunki zeitan kota (bis)

BI AHIZPAK

Kattalina entzün diñat egia segürki,

Maitia deitañala hik nahi ideki;

Segretik behar dütün bai ützi hareki;

Nahi ezpalinbatün olhuak eraiki.

Maider, enün ebilten ez ihuren ondun,

Ez eta huna jiler nahi ihesi jun;

Ust'ükhen balinbadün hirik diel'en'ondun,

Eztitzañala ützi ebiltera kanpun!

Ai ahizpa falsia! ai hi lotsagarri!

Ene zopa hunen jaten bethi izan hiz ari!

Sorthü hintzan axuri izateko ardi,

Bena beldür nün egin hizala ahari!

AHARGO ETA KANBILLU

      Ahargo eta Kanbillu,

      Ardüra da hetan lanhu;

Aspaldian ebili hiza dendariaren ondun?

Gantza loditzen hasi ziok, gaxua, sabel ondun.

      Barkoxe Bürgübüria,

      Aizuan Larragorria,

Amoros batek salhatü dizü kurrunkaz bere büria:

Zeren etzen leihoti jauzi gaizo asto bürü handia!

      Amorosak behar lüke

      Orduz jakin ez egin lo;

Bestela harek ükhenen dizü bere kuntia oso:

Hemeretzü kunka olho, etxerat eramaiteko.

      Ebili niz Oloruen,

      Olho erosten manduen;

Hüllantxiago merkexiago: olhua franko Barkoxen,

Olhua franko Barkoxen, hi bezalako astuen.

MARIA SOLT ETA KASTERO

      Maria Solt eta Kastero,

      Bi amoros zahar bero;

Hirur hogei hamarna urthetan hartü die amorio!

Kastero jelostü denian, Maria Solt ezari kanpo.

      Maria Solt dua nigarrez,

      Izorra dela beldürrez,

Barnets-Bordako anderiak kontsolatü dü erranez:

Emazte zaharrik oküpü agitzen eztela arauez.

      Maria Soltek arrapostü:

      «Santa Elisabet badüzü;

Saintü zahar bate-ganik oküpü agitü düzü;

Kastero ere bada saintü, hala nizan beldür nüzü».

      Kastero eztüzü saintü,

      Sobera bürhauti düzü;

Elizalat juan eta taharnan egoiten dütü;

Kastero dena gatik saintü, Maria Solt antzü zira zü.

GAZTALONDOKO PRIMA

      (1838)

Gaztalondoko prima anderia,

Zure senharrak erran badü egia,

Bost urthez eztiala hunki emaztia,

Haren obratik bada zük düzün frütia,

Aberti ezazü kumai haitatia

Xatharraren plazan eros dezan abitia.

Eretako barberaren zaldia,

Gaztalondon gaiaz ebiltzalia,

Hanko zerrallü petan itzalin gordia,

Eia nurat jüten zeian bürüzagia,

Espadeikük erraiten hik zerbait egia,

Primak izanen dik aitarik gabe frütia.

Ebili niz Gaztalondon esklabo

Nahiagorik egon establian lo;

Nausia zeitan juiten prima ganat gero,

Eta ni kanpun üzten haien etsaier so,

Hurak denak oro adar ezarteko,

Zeren ni nintzan egiliren lekhaio.

Primak bazin jaun barberarentako

Aiharitan kapu eta ollasko;

Senhar miserablia batian ohin lo,

Eta bestian aldiz kristelaren galtho;

Primak ordin hur xahakinak bero

Eta haiez ajüta eman gero.

Zure senharra adjüent egon zenin,

Balentia handirik zizün egin

Ezarten zitizün unestak gaztelin,

Ustez adar egiler fabore egin;

Orai berak badütü borontin,

Laket beitira xapel ziratiren pin.

Zamari gaixua jakile haigü hartzen:

Haurrak aita nur din deikük erranen;

Haren senharrak ditik aizuk aküsatzen,

Bena gük eztiagü jaun hura sinhesten,

Zeren eztie xapelik haiek jaunsten

Eta prima ez arrunter behatzen.

Jinkua, ümilen faboria,

Eta gük dügüna ürgüllia

Laborari hun bat züzün primaren gradia,

Bena goititü dizü sobera büria

Nahiz entzün izena anderia,

Galdü tizü hunak eta uhuria.

Primak dizü jaunetan sinhestia

Eta haiez ezin egin phartitzia;

Esküz eskü zelarik miserablia,

Harri batetan dizü egin lerratzia;

Hartzen badü aitaren estatia,

Notari dükezü jinen den frütia.

Berset hoiek dütinak konposatü

Emazte bat nahi likezü hartü;

Bena nahi likezü lükin ezpiritü,

Ejer, ümil, gazte, eta bertütetsü

Zure alhaba prima har liozü,

Zützaz beno kuntenago lükezü.

KHANTOREN KHANTATZEKO

      (1829)

Khantoren khantatzeko bada süjet berri,

Urdiñarben diela hüllan ükhen xagri;

Prima batek erosi funts bat berririk,

Kreanzier zaharrek abantzü ideki

Omize gañetik Urdiñarbera

Jaun gazte bat juan da espusatzera;

Xalanda zahar bat oposatzera,

Berak eraman dizü sakolan papera.

Espos horrek letera jaun erretorari:

Musde Behiagoitik hau deizü igorri;

Haren arrapostia huntan da ageri,

Zure espusatzia etzeitala sori.

Espos horrek behala, süjet zian bezala,

Jaun erretorak ziala traditü gisala,

Jakin balü zer eman zeion sakolala,

Urthukiren ziala ühaitzian behera.

Espos hori behaia zaldiz hiriz hiri

Arranjü egitera andre zaharreki;

Diharü franko bazizün sakolan iruski,

Prima kuntentatü, bena dihariak ützi.

Prima horrek bazizün ordian bihotz min,

Haren marraketarik aisa dügü jakin;

Bi hogei ezteliar jarririk mahañin,

Eta harek arratsen senharrik ez ohin.

Basila Olivero, entzün dit batzare

Zük badüzüla bost-pa sei amore;

Ni edireiten nüzü batere bat gabe,

Bat eman izadazüt khantoren jornale.

MONTEBIDORAT JUAILIAK

            autre nouvele chanson sur qui vont à Montevido

Bi berseten huntzeko denbora düt hartzen

Üskal herri güzian, nahis khantaditzen

Montebidorat dira hanits abiatzen

Bere khartiel huna, beitie kitatzen

Eta gaistuaguan, fortüna txekatzen.

Hauda üskaldünaren sistima tristia

Hürrünian beitie bere sinhestia

Ustez aisago egin han aberastia

Deus estien lekian, zer aperentzia

Horida arrantzüra larrerat juitia.

Süjet falsü elibat, jitenzaitze hanti

Nahis jente eroztes, zerbait irabazi

Gero haiek laidatzen, herria askarki

Nahis ahal bezain bat eraman hebenti

Bere fortünak behar hek egin sinpleki.

Aita etamer deitze haurrak galerasten

Hastenkaitzen phüntian, zerbaiten egiten

Ustes fortünen txerkha, dütie igorten

Beren etxen beharrak, beiteitze emaiten

Haurren gaiski ezartez, berak gaiski jarten.

Aitama hurak dira, ezarten nigarrez

Haurrak haboro ikhus, estitzen beldürrez

Trete hek hitz emaiten, khuntü hartzera hez

Lehen etzeiskitzenak, salerazi ürhez

Salerazitzen deitze, ordian gezürrez.

Haur gaxo hurakdira itxasuan sartzen

Bere galerasliak, gidatako hartzen

Muntebidora ordun, gero hek kitatzen

Ordian hasten dira, bihots min egiten

Zeren bere aitamak, kitatü zütien.

Gure aita estia, zure haurregati

Odola ixurtera, zünikina ützi

Gük dügün estatia, unsa bazeneki

Fi gasto egiteko, bazünüke aski

Gü traditü gütien, traidore hegati

Gure ama trendia, gük ützia etxen

Gure abiatzian, bihots min egiten

Egün gure plañiak, Bazüntü entzüten

Nula zure ützia, dügün deithoratzen

Nahigo güntükezü ikhusi ehorsten

Ezin bizis girade, jarririk esklabo

Etxen güntialarik, gük beharrak oro

Anaiak girade ezari soldado

Arreben estatia, aldis tristiago

Haren aiphatziazait, haien phartes laido.

            (fait par Etchahon de Barcus le 2 août 1853)

BI BERSETEN EGITEZ

Bi berseten egitez nahi düt khuntatü

Aphezek nula tien koblarik trunpatü.

Khantore egitez gütie manhatü,

Nahiz Montebidorat juailik desgutatü,

Eta prima hitzaman hobenari phakü.

Bersulariak oro ginandian ari

Khantore konposatzen, nahiz prima hori.

Aphezak beiküntian gero hen jüjari

Gure berset hobenak hek beren ezari,

Eta hitzaman prima eraman guri.

Jaun aphez abill haiek zer dire phensatü?

Guri hatzaman koblak besteri zeditü:

Intertan hek hatzaman ordian bi phakü

Üskal heriko lehen poeta famatü

Seküla bersebat ezindina formatü.

Prima eraman düzün jaun aphez adreta

Eta zü famatürik ezari poeta,

Ziberuko haurekin ez koblakan jokha

Ezi hurak estira zirekin gal lotxa,

Bazinandie ere biak Arxipretra.

Etxahon Ziberuan, Athillo Laphurdin,

Bürüzagi direnak, khantore egitin,

Espeikirade beldür aphezik jindadin

Eraman deikienik hartan Üskal herin,

Jokhatüren deregü hek plazer direnin.

Jaun aphez baten da hanitx itxusi

Basa kobla huntzia ürgillia gati

Kantika egitia lizate hen propi.

Hartako bazünie espiritü aski

Ordian zünükie bai prima merexi.

Prima dian apheza estüt izentatsen,

Nun daguen erretor, ez nun sortürik den:

Bena bai Elizalat duenian, erraiten,

Has dadin hobeki han pheredikatsen,

Espeitü poeta denez erakusten.

Zelhabe Bardozeko aphez arnegata,

Aphezek gure koblak zuri eman, eta

Jari izan zira koblarien aita

Bena janen zünin gizenago sopa

Hartü ükhen bazünin haiek dien plaza

Harriet zü zirade seminarin jabe,

Bena etzirade hun koblarien jüje,

Jüjatü beitütüzü zük bersetak hobe

Xainkhü zirenak, arrimürik gabe,

Hen egilik beitsiren zure adiskide.

Berset hoiek egin tüt jaun aphezen kuntre,

Nahi bada debotak dütüdan net maite:

Bena arropa hura dinak behar lüke

Erhokeriak ütsi, ükhen kalitate,

Mündiri erakutsi ükeiten berthüte.

BARKOXEKO ELIZA

      (1859)

      Egün Barkoxen beita

      Libertitzeko besta,

Bi berset khantatzen dütüt, soniareki aldika,

Jaun erretorak emanik beitüt hoien süjeta.

      Gure Jaun erretora

      Dügü Jaun khorpitz gora!

Jinkuak ere egin zizün bihotzez ere hala,

Bortxa ikhusirik beita harez jente aphala.

      Barkoxeko eliza

      Da eder den bastiza!

Erretorak fitsatürik dügü han jaunen plaza,

Ezpeitiroie haren odrez praubek hantik entzün meza.

      Praube bat izan düzü

      Jaun haien plazan sarthü;

Bi jaun hara jin eta hura hen kunpañan baratü,

Erretora süjet harez hüllan desesperatü.

      Meza zinian hasi,

      Praubia zian ikhusi,

Bi jaun handi hen artian, bere arropa txarreki,

Hantik jalki-erazlia igorri sabre bateki.

      Praubia zenian jalkhi

      Bere afruntiareki,

Jun zeion zerbaiten galthoz, nahiz beztitü hobeki;

Hura baratzian gorde ezpeitzin nahi ikhusi.

      Praube hura da izan

      Zazpi erresumatan;

Egün oroz meza entzün bi mila elizatan;

Barkoxen bezala aphezek ez tratatürik izan.

      Izan nüzü Loretan,

      Jakan eta Erruman,

Aita Saintiren meza entzün kardinalen kunpañan:

Arropak txar nütian eta ihurk etzeitan deüs erran.

      Gure erretor berria,

      Ez juna üdüria;

Harek üsü bisitatzen (zin) eri miserablia,

Eta zük elizan ere ezin ikhus praubia,

      Barkoxera jin zinenin,

      Ükhen zünin «hunki jin»;

Ustez süjet bat arrarorik sarthü zintzeikün herrin,

Bena emanen deiküzü plazer(a) juiten zirenin.

      Alemanak beitira

      Españulak bezala,

Bere pekuen mendekus eta ürgüllüz gora,

Zük erakasten deiküzü kasta hartarik zirela.

      Barkoxeko neskatilak

      Eginez phastoral bat,

Ezin atsolbitüz dira higatürik oski zolak,

Eta haieri sogitera jin zirenak orobat.

      Aktür hurak balira

      Izan düke alhaba,

Haiek egin bekhatiak pharkhatü züntükin aisa,

Edo eman baleizie present zunbait pularda.

      Barkoxeko aphezak

      Oro dira manexak,

Ezkiniroia oithian ükhen Ziberutar artzañ bat,

Prauben eta aberatsen afable lizatin bat.

      Barkoxen besta berri

      Zen lehen besta handi,

Bena ideki derezü zük muda eder hori,

Desplazer egitia gatik hanko popüliari.

      Uhure hura zergatik

      Düzü Jinkuri ideki?

Ala mündin ebili zenin ebili beitzen praubeki,

Eta ez zük uhuratü handi ageri baizik.

      Jinkua zelin bada

      Zü elizan bezala,

Lekhü haitatüz ezarteko khargü dienen gora,

Gü taula petan girate, jente gradoz aphala!

      Barkoxeko kunseilian

      Dira phena handian,

Aphezen ezin ezariz kuntent diren alojian:

Musde Merzi ezar-izazü zük zure jauregian.

      Barkoxeko gizun gaztik

      Ziren projet hartürik,

Behar ziela prozesionin uhuratü Jesüs Krixt,

Eta ez zük abunitü her egitia gatik despit.

      Gizun gazte hen plazan

      Ezari züntin herrokan

Haur zentzü gabe elibat jaun anderen arropan!

Bere arropek amiratürik etzien pater bat erran.

      Gure Jinkua eiki

      Etzen aleman kastati;

Hartakoz uhure haren etzaizü izan aski,

Süjet harez etzelakoz sorthü zure askazi.

      Gure Jaun erretora,

      Nuiz dükegü plazera

Zure juiten ikhustekua ez ützül gein seküla,

Eztügü nigarrik eginen azken bi juner bezala.

MUSDE TIRAZ

      (1860)

      Musde Tiraz zük enaizü

      Nahi ükhen kobesatü

Zeren dütüdan Barkoxeko aphezen khantorik huntü;

Haiez plañitu zirelakoz zihauk ükhenen dütüzü.

      Eskiulan Musde Tiraz

      Plañuz entzün ditit zützaz,

Bethi zerbait galthoz zirela arranda beitüzü eskaz,

Mila lüseki ezpeitirozü urthin zure büria haz.

      Sei hilabete dü egin

      Eskiulara zirela jin;

Gerozti sei barrika ardu edan tüzü ordenari,

Beste sei ükhen bazüntü bardin edan beitzüntükin.

      Omizen egon zinandin

      Mila lüs ttipi batekin;

Bena Eskiulan behar düzü zamaria ere hazi;

Beste mila lüs herriari behar düzü emanerazi.

      Eskiulatarrak kuntzebi

      Musde Tiraz dela handi!

Satifatzeko behar dila mila lüs emendü hori,

Zeren kapita zakia beita largatzen zahartziari.

      Musde Tirazen Jinkua

      Thipiñan handi kozina;

Haren ama birjina aldiz, ollaki salda gizena,

Horien ororen pusatzeko ardu eta likür huna.

      Musde Tiraz behar düzü

      Bikaritto bat galthatü,

Hari lanak eragin eta zihaurek untsa phausatü,

Zeren lan egitia zure partida handia düzü.

      Sarrantzeko aphez saintik

      Dira zü bezañ jakintsik;

Haiek emanik amust oroz Jesüs errezebitzen dit;

Egün oroz juan banendi ükheitek'esparantxa dit.

      Eskiulan Musde Tiraz,

      Barkoxen Musde Zenmartzo,

Hurak biak perfeit dirade, bai, herri aizuentako,

Bena Jinkuak lagün bitza haiek nik maitha artino.

MENDIKO HERRIAN

Mendiko herrian Jauregiberria

Han düzü laborari alhaba lilia;

Nik entzün düdanaz, eztakit egia,

Ezpeita hura ere phenarik gabia;

      Haren doloria,

      Arratsan ohian

      Lagünik gabia

Eta begiratü nahi bere uhuria.

Ama mintzo nitzaizü alhaba gati

Zer erraiten dereizün bere gogoti:

Ezkuntü nahi dela eztia presiski,

Eztela debeiatzen zirozü zureki;

      Bena hargati

      Eztakizün gaitzi

      Hark errana gati

Dotia behar dila bere linjareki.

Süjet hunen ama zuin beita present,

Koblatto bat dizüt haientako huntzen;

Eder eta saje zer gaiza emazten

Persuna huntan gañen zuin beitüt ikhusten;

      Dohaiñ hurak zeren

      Arraro diren

      Mündian edireiten

Has gitian Jinkuaren erremestiatzen.

Khantor' egiliaren gajia zer den,

Kobla huntan dizüt esplikatzen:

Zirekila lotzia eztizüt galthatzen

Zeren ni beniz beldür emazten arropen;

      Kotapek zeren

      Benaie lehen

      Usuki ükhen

Kolpütto batez nüzü zire ganik kuntent.

MUSDE DEFFIS

      (1828)

Felizitatzen zütüt, Defis jaun jüjia,

Departamentüko süjeten lilia!

Irus estima nirozü, Jauna, ene büria,

Eman ahal banezazü merexi uhuria.

Üskal-Herri huntan balitz moda

Prozesen üztekua Defisen eskila,

Elio lüzaz prezia prauben arrazu txarra

Haier elio ez idek beraiek jan beharra.

Defisen tendrezia, maleruseki

Presuntegian diren kriminel haieki!

Kundenatzen tü eztiki, nahiz korrejierazi,

Nigarrez daguelarik her dolüz bihotzeti!

Defisen sortzepenaz nüzü orai mintzo:

Nik entzünik düdanaz da seme Tarbako

Hanko amek balütie sortzen haurrak holako

Intres lizate har gintzan orok emaztik hanko.

Jauna jüje zirade Donaphaleguiko,

Damürik ez president egün Paubeko.

Hanko jüjik balirade zure boronthateko,

Fite prest nündükezü etxerat ützültzeko.

Ümilitatia eder nubleziareki

Eta karitatia aberatsareki;

Dohañ horik arrarozki dirade alkharreki,

Bena Defisek badütü unestatiareki.

Musde Defis denian promenan juaiten,

Anderik süjet gütiz partzera agertzen;

Zunbaitek balekie inkantin dela saltzen

Dama franko balizate antxeraren phusatzen.

Paubera banuazü, gaxua, trixterik,

Nahigorik libratü Donaphaleguirik

Bena ezarten naizü, Defis, korajatürik,

Han edirenen nizala zützaz librerazirik.

Etxahun-Barkoxe, doha gabia,

Emaztia-gatik malerus jarria,

Zunbat ehio estima hik bahü uhuria

Ükhenik libertatia, esker Defis jüjia.

Hau da berset azkena egiten düdana

Zure felizitatzez, Musde Defis jauna,

Dakidalarik hartako inkapable nizala

Ene izpiritiaren eskasa dela kausa.

MUSDE LEGOUVE

      (1823)

            Musée Basque – Bayonne – MS 64 – 7 (Don Péria)

            Monsieur Monsieur le procurur du roi les voilà

            le copie des chansons que je fites par monsieur Legouvé

            votre cher ami le 20 octobre 1833.

Zelüko jinko maitia, egidazü lagünzia

nahinüke bersetes partü puetetako nausia

Eta hari kunparatzeko, nik manka spiritia

parisen musde Legouve, obrak ageridirade

aita zela mündianzeno, libürü famus egile

eta semia bersulari, üropan parerik gabe

pariserik hastingara, jaun hura heltü izanda

erregeren proküradorik, egin batzarre ederra

eta plasereki hedatü, bere mahainin tahailla

musde Clerice jaunari, deklaratzera da jarri

desiratzen lükila enzün zunbait üskaldün koblari

etxahünek nahi beitzükin enzün kunpañan hits hori

musde Clerizak ditazü, lettera eskiribatü

donaphalegin nahizila, süjet hura satifatü

ene koblak enzünenzütin, nik han ükhen banü bathü

üskal herriko jentia jente jakite tzipia

espeitügü bortü hoietan pariseko talentia

bena badügü anderetan, han estien berthütia

enzündüt musde Legouve, zirela emaste gabe

andere eder aberax bat, espusaezazü hebe

parisera ziratinian, eginendeizü uhure

üskal herriko anderik, dirade izaren parik

bilhuak hoilli, begiak ordin eta ajil haien airik

ekhiak bezala brillatzen haien mathelen kolorik

jaun gastiak paseiari, zü Legouve hala ari

Bena halako anderebat, etxen bazünü gaiari

etzinateke tur de franzan nahi haboro ebili

parisen bada andere, zunbait unest beharrere

bena üskal herri hoietan, oro halako dirade

nahi bada jaun gaste propik, maitedütien hezere

Musde Legouve gastia sütilitatez bethia

khorte egüten bazeneza, enplega spiritia

zük aisa inganaziniro, herri hoietan haitia

zelietako jinkua da ororen gañekua

suit deizüt emandizazün harek zure gustekoa

haren gozatzeko loria eta gero zelükua

musde Cleriza pharkatü, espazütüt satifatü

pariseko sabantenari aldis erranenderozü

barkoxeko iñorantenak, khantiak deitzola huntü

            Monsieur Monsieur le procurur du roy

            je vous le lesser aux mains tierces

            pour vous faire confus de mon ignorence

            a presence de votre estimable personne.

                        Le 29 octobre 1813.

                        votre incapable serviteur

                        topet dit echahon

MUSDE HEGOBE

      Hunki jin, Musde Hegobe!

      Üskal Herrik dü uhure

Pariseco lehen süjet bat ikhus zitzagün zü hebe;

Zuri hunki jin egiteko gü baginande kapable!

      Pariserik Zamatzera

      Zure promenan jin zira.

Erregeren proküradorik egin batzarri ederra

Eta plazerreki hedatü here mahañin tahalla.

      Musde Clerissa jaunari

      Zirade galthoz ezarri

Nahi zünükiala entzün zunbait üskaldün koblari

Zure satisfatzeko deitzü Etxahun huna igorri.

      Zure aita Zen Parisen

      Nausi poeta ororen;

Eztüzü miraküllü gero, zük ükhenik ere talent,

Azi hunak frütia beitü, bera üdüri ekharten.

      Üskal herriko jentia,

      Jente jakite txipia!

Bortü hoietan eztizügü Pariseko talentia,

Bena anderetan badügü han eztien berthütia!

      Parisen bada andere

      Zunbait unest düda gabe;

Bena üskal herriko hoiek, oro halako dirade

Nahi bada jaun gazte propik maite dütien hek ere.

      Üskal herriko anderik

      Dirade izarren parik;

Kolorik gorri begik argi eta ajil haien airik;

Bethi ere hobe gozua bortü ondoko haragik.

      Jaun gaztiak paseiari,

      Hegobe zü hala ari;

Bena holako arruket bat balin bazünü gaiari,

Etzinateke «tour de Franzan» haboro nahi ebili.

      Musde Hegobe gaztia,

      Sütilitatez bethia:

Khorte egiten bazeneza oküpa izpiritia,

Üskal herriko anderetan zure lükezü haitia.

      Musde Hegobe pharkatü,

      Ezpazütüt satisfatü;

Parisera zirenin heltü, erraiten ahal derezü

Barkoxeko iñorantenak khantorik deitzüla huntü.

MUSDE CLAIRISE

      (1833)

            Musée Basque – Bayonne – MS 64-8 (Don Péria)

            Monsieur Monsieur le Procurur je vous les ai refet

            vos chançon perssumant dans lesquels j'avais

            mis certin vers trop indecen par votre honnorable perssone.

Musde Clairise zü herrin, zütügü lehen uhurin

parisien baten khantiak, ükhendeistatzü eragin

bena orai zuriak ere, nahi nitikezü egin.

Aita düzü hastingako, jüje peira huradako

zure leñia izandüzü, Bethiere uhuresko

Bena zük jauna esterozü, errenumia hertüko

Erregek proküradore, izentatürik zirade

espeitzeikegün izentatü, diñigorik ihurere

arrondisamentü huntako, Belhariko junizere

Spiritiren ederra, ümilitatia bada

Bena musde Clarizareki bi dohain hurak badira

minzatzen denian jenteki aingürübat üdürida

Ni balinbanins andere zunbat bezala kapable

zurekila konbersatzera, jauna enüke herabe

Bena estit amens phensatzen herabedien hezere.

Hanits dama ikhustendit, aberax eta ederrik

aski partidü hunik gabes eskonzeko daudianik

Bena zure hitza balie elitake egon hanits

berset haudiret bereber, donaphalegiko damer

zure amurusterasteko izanditian menajer

zü üdüri partidü güti jinenzaiela estranjer.

Irusdükezü, madama, klerisa zure egina

Balibaleki, zerdin onsa, jinkuak deron fortüna

Hari eskerren emaiteko, plegalirozü belhaina.

Hoiek dütüzüla khantik jauna nik zure ezarik

Bena hartzen balinbadüzü ni nizano emasterik

hits deizüt ükhenen düzüla hoies ez bestelakorik.

      Monsieur monsur la hate ma baucup de faute et rature et je ne pas pis du temps a les refere; comme vous le scavez j'étais alé le 24 du courant et a falu rester la jusque le 28 et quant aux chançons faites en ma propre je vous les en voyerez si tot possible ayant fait chez moy et qui que ce soit vous demandez de moy vous suffira de me marquer, je serez journelement votre servitur et je ne serez comment vous remercier vous m'avoir fait avoir du sieur Legouvé 20 f votre très humble servitur pour ma vie si je suis capable pour rien.

Je vous salue

topet dit etchahon

ÜDOIEN PROZESAREN KHANTORIA

      (1841-1842)

Bi berseten huntzera nüzü abiatzen

Donaphaleüko jaunik arraruenen;

Egün hurak beitira jinik Barkoxen,

Ahargo gañiala aidiaren hartzen;

      Han denetik sortzen

      Badire bizitzen,

      Ez dire gizentzen,

Sanorik beitira etxerat ützüliren.

Jüstizia jin zira egün Barkoxera,

Hanko atenterek plazer beitzien hala;

Bena jüja izezü haien prozesa,

Bakia ükhen dezen Üdoien gogula,

      Ahargo zabala,

      Mendi komünala,

      Oro dezan zerra,

Lürrez aserik hel dadin zelüko borthala.

Üdoien aizuez nüzü estunatzen,

Nulaz bere deseñian dien trublatzen;

Ützi ükhen balie, harek betzeitzen

Haien atendak oro phezuez zerratzen,

      Ezarten betzeitzen

      Bildürik arratsen

      Kabaliak etxen,

Eta phakü hura haiek ez estimatzen.

Donaphaleü da egün florisan,

Zeren jüstizia abitatzen den han;

Han bada President bat eztenik izan

Ez halako süjetik kumarka hoietan;

      Lagünak ber gisan

      Ditizü akitan

      Bere kargietan,

Holako erregelarik ezta jüstizietan.

Felizitatzen zütüt, Musde Vivie,

Donaphaleün zira aspaldin jüje;

Estatü horrek deizü hanitx uhure,

Haboro ükheiteko zirade kapable;

      Aberats zirade,

      Banitate gabe,

      Jenteki afable,

Ordenariz jente handik holako ziradie.

Musde Vivie jaunak hartü zin espusa

Pariseko depütatü baten arreba;

Nahi balitz izan kargian gora,

Hura ban belüke, ai zer hegala!

      Bena düzü hura

      Sobera abilla

      Beitaki segida:

Anbizione gabe dena dela irusa.

Musde Vivie Jauna balitz andrekari,

Aisa egin lirozü hanitx erri,

Filosomiaz beita ilüsi garri

Eta domenanta profetak üdüri;

      Bena eztü nahi

      Egin desplazerik

      Bere Madamari

Ez eta laidorik zelüko Jaunari.

Felizitatzen zütüt, Musde Frederik,

Donaphaleün ezta defensür hoberik;

Zurekila dütüzü Barkoxeko tritik,

Zuri gomendatürik komünaren altik;

      Zure ispiritik

      Badira sendorik,

      Bere phenetarik,

Üdoiek eztikezü zure axurkikarik.

Musde Basterrexa zer defensüra, zü!

Arrazu gaxtua (ere) zük huntü gei düzü;

Orai ere hala egin behar düzü,

Üdoien intresa maite badüzü;

      Partidak bazaitzü

      Jarri nahi khexü

      Gorago mintza zü,

Emazte gaxtuak (ere) senharra hala goitzen dü.

Berset horik egin tit ahal bezala,

Enilakoz süjetek zien eskola;

Bena haiek badie bonür harekila,

Huntarzünak handirik, kargütik arranda,

      Ni hütsik sakola,

      Nahigorik lüis bat

      Süjet haier beha,

Berriz (ere) egin neikie nik haier kobla.

SOHÜTAKO EZTEIETAN

      (1841)

Barkoxerik horra niz egün Sohütara

Ene herritar diñen felizitatzera,

Ezagütürik ezi merexi ziela

Holako süjet nublek mahañin bi kobla.

Felizitatzen zütüt, kunpaña nublia

Eta zü berheziki, Madama Jülia;

Libertirazten düzü zük egün mündia

Eta irus ezarten alhaba lilia.

Madama zü zirade hun handi düzüna,

Zure mereximentik emanik fortüna.

Zure haurrer zirezü galdü aita huna,

Bena ez haien gida bizi deno ama.

Irus ezarri zira andere Adela!

Zurekila beitüzü espos bat ederra,

Unest eta sajia, zü ziren bezala:

Hura züzün Madamak nahi zin plazera.

Felizitatzen zütüt, esposa lilia;

Zure ama düzüna emazte handia;

Harek maite zilakoz haurren uhuria

Egün hartürik zira espusa nublia.

Dürollanten liñiaz nüzü orai mintzo:

Haiek die fedia erlijionientako;

Hirur jaun izan tüzü aita elizako,

Bat aphezküpü eta biga arxebixko.

Madamak diozü Dürollanti erran:

–«Sorthürik izan zira ni nizan khanberan;

Nik ere sorthü beitüt zunbait alhaba han,

Hetarik nahi deizüt espusa bat eman.»

Dürollantek diozü eman arrapostü;

–«Sohütako herrian laket izan nüzü;

Hortakotz nahi deizüt alhaba bat hartü

Ni sorthü jauregian ebil nadin üsü».

Muntauterik zirenin jin espusatzera,

Sohütako herrian handi zen plazerra.

Herria jin zereizün bidila partzera;

Tabal, müsika eta soldaduekila.

Jauna zure gradua düzü abokatü,

Zure izpiritia nahiz oküpatü;

Zü ziren jüstiziak bethi nahi dizü,

Zure abisen arau prozesak jüjatü.

Berthütia denian nubleziareki,

Hura düzü ürhia diamantareki,

Dürollantek batizü hurak bereki,

Zeren ezagün beita bihotza mihiti.

Adela, sarthü zira Dürollanten kastan

Ebiliren beitzira uhure handitan,

Haren askazi nublen jauregi orotan

Heben eta Muntauten zihaurienetan.

Jauna, uhurez zira zure ezteietan,

Üskal Herriko lehen süjeten kunpañan;

Eta estranjer ere zunbait badüzü han,

Arauz adixkide badüzü orotan

Adela, egün zira hanitx plazerretan,

Zure espusareki zure ezteietan;

Jinkuak hel zitzala egüngo jeietan

Oraiko (ber) lagünaren khantin zelietan.

Madama, hanitx jente badüzü mahañin,

Zük orori ederki egiten hunki jin;

Jinkuak ber batzarri deraizüla zelin

Zure heriotzeko orena jin denin.

Phartitziarekila deiziet erraiten

Ünione hunian bethi bizi ziten

Ene errespetiak deiziet eskentzen

Jin nintzan bidetik nüzü abiatzen.

MUSDE XAHO

      (1849)

            Khantore berrik

Barkoxerik Baionara juitez, huntzen düt bi kobla,

Nahiz haiez felizitatü musde Xaho han den hura,

Haren ezpiritia banü, egin beinirio aisa.

Haür naizüla, musde Xaho, dütüdana phenak oro;

Hunak, emaztia galdü-tit, eta uhuria gero,

Haien ebaslek, ogen gabe, etxeki beinaie presu.

Egin dit hanitx khantore, azken huntik aldiz zure,

Nahiz inprima ditzaztatzün, jar nadin haien salzale,

Bizia irabaz – dezadan, ezari gabe eskele.

Musde Xaho Atharratze, adinez zirena gazte,

Bena ezta zaharrik ere, dinik haboro, jakite,

Ez jente talent handietan, dinik hainbeste berthüte.

Abill, eijer, ezpiritus dena da üsin handius;

Bena, zü, dohain haiegati, etzirade fantesius,

Ümil, afable zira eta, behardenian, korajus

Adina zaizü goratzen, ezkuntziaz ez okartzen,

Zure ezpiritü unestak beiteizü lüza-erazten,

Areta berhaiñ bazenakike, züz, dama gazter minzatzen.

Zü zira gizon gaztia, maleruseren eztia;

Zure ezpiritiren famak hartürik dena franzia,

Depütatü izentatzeko, zirena listan hartia.

Zük düzü denbora bethi, praüber nahiz egin hunki,

Aberats nublek beikütie jente xehia iretsi,

Her hunki egin nahiz düzü, kargü hartzia unhetsi.

Lehen ere zinatin zü, Xaho, izan depütatü;

Bena botzak gorde zeitzien, hanti züntien traditü,

Aphezek eta jente nublek beitzien hori kaüsatü.

Aphezek etzütie, zü, nahi egin depütatü;

Entzünik nahi deitzezüla, haien arrandak txipitü,

Lotsa beitira oillo saldak behardeikien mankatü

Kargülant, nubliak ere, Xahoren kuntre dirade,

Jente xehiak jan beharra, hen gajek behar beitie,

Eta harek txipiraziren, hura sinhesten badie.

Parisen tie kargüti, depütatiak idoki,

Haietan beitzen hanitx handi, txipien kontrerik elkhi,

Bonapartek igorri dütü, egin beitere ederki.

Orai behar beitütügü, depütatiak berritü,

Üskal-Herriko jentik oro, nahi zütiet othoitü;

Kargülant, nubler ez rantierer, eztela behar fidatü.

Botzak eman-itzatzie, praubik dütiener maite,

Ezi hurak izanen-dira jente xehiaren althe,

Xaho depütatü baledi, hura hen hala lizate.

Üskal Herriko jentia, inpot injüstos bethia,

Egizie musde Xahori, zien botzen emaitia,

Harek eraginen darizü, gure phetxen txipitzia.

Nahi-bada Bonaparte izan jente xehen althe,

Musde Xaho mintzo-datinin, hari beha laket-date,

Eztate hura handi, nuble, gure jale-hen ahalke.

Musde Xaho behar düzü, aldi huntan kargin sarthü,

Bestela Üskal-Herri hunek, behardü düpe baratü

Behar beitüke aberatsen injüstizier pharatü.

Kargülant, nublik dirade, dienak sobera gaje,

Jente xexe miserablia, aldiz haien phakazale,

Ezpazütügü sekurs gei; bai bethi izanen ere.

Jente xehek behar dügü, jinkuari gomendatü,

Eta Xahoren depütatü igaraitia galthatü,

Bestela handier esklabo behar-dükegü baratü.

Berset hoiek zitit-egin, nahiz depütatü zitin,

Zureki nahi beininzate Parisera ni ere jin

Ene hunen errenderaztia, Bonaparti zützaz galthegin.

                              Pierre Topet dit ETCHAHOUN

                              Bayonne Imprimerie de P. Lespès.

MUSDE RENAUD

      (1850)

            B. N. Paris, Z basque 69 et Yo 19

            Chansons dédiées à Mr Renaud, représentant du peuple

            Par Etchahon de Barcus

Barkoxerik heltüniz, doneguanera

Musde Renaud zuretzat, eginik bi kobla:

Zure fama handia, heltü beita hara,

Zü idüri süjetik, Franzian estela

Hain ürrikaldianik, persuna beharra

Jente xehek zintügün, egin depütatü

Beikanakin haien, hun zinatila zü

Zure lagünètako, güntinak haitatü,

Zü zinen sistimako, balira, gerthatü,

Espeitzatin Franzian, hainbeste thürmentü

Felizitatzen deizüt fama, musde Renaud,

Pariserik zirena, jin berri orano.

Bainan hurra jin zaitzü, lehen zihaü beno,

Hanko Jaünak bagintü, zü beizain hümano,

Eskiniroiala haz, hainbeste tirano

Pariseko senbladan zük düzü fierki,

Jente nekez bizien intresa etxeki:

Bainan zure lagünak ez kunbertiazi;

Espeitziren zure berthütiareki,

Berak untsa beitira, paubres axol güti.

Bizi ziren gaxua, zure trabaillüti,

Othoi bethi jinkua, Renaud dadin bizi:

Eta depütatien, berritziareki,

Hüra bezalakuer, eman botzak bethi,

Nahi baditüzie, zergaz gütirazi.

Departamendü huntan, etzen Renaud baizik,

Hamar depütatüetan, paubren hunik jalki:

Bainan hura estie, berzek gaistorazi,

Espalira nunbrian, hurak izan naüsi,

Gure zerga handiak, zitükian jaixi

Renaudren berthütiaz, niz orai minzatzen

Persona aberaxak, nahiz segi detzen:

Nahits huntarzün badü, hanitx irabazten,

Eta halere hura sobreki bizitzen,

Gero soberatia beharren phartitzen.

Aberrax gora, eder, gaste, habil hardit,

Balakuetan hunest, güti ikhüstendit:

Bainan zü musde Renaud, hala zirelarik

Ezteretzü egiten, ihuri khorterik,

Aroüs nahi düzü, segitü Jesüs-Xrist.

Musde Renaud erretzü üsatü bezala

Depütatü lagüner, bil hundun senbladai

Tabak eta arduak, ditzagien libra,

Eta komünetako, bazka et egürrak,

Beste mündian berak, esditian erra.

Barcus, le 30 octobre 1850.

Etchahon

Bayonne – Imprimerie Foré et Lasserre Rue Orbe 15

GURE JAUN APHESKÜPIA

            Musée Basque – Bayonne – MS 64-14 – Don Manu de la Sota

Gure jaun aphesküpia, diozesako prinzia

zük gidatzen deizüzüna, erlejione saintia

Indiñerik egindezüt, bi berseten hunzia

Nahis hes felizitatü, zük ükhen berthütia.

Sorthü zinen Rhodasen, seme aitama nublen

Han uhures eta hunes, lehenak ziradinen

Bena zü oro ützirik, aphestera juan zinen

Nahiz jesüsen segitü, eta apostolien.

zü zira aphesküpü, izana izentatü

Jesüs Xristek bere hitza, zütan beitzian kunplitü

Haregatik bere hunak, zütianer kitatü

Ehünetakus haboro, beitzeren prometatü.

Aphes zinen denboran, etzüzün erresuman

Xüzenago zabilanik, haiek behar erreglan

Hits saintiak pheredika, eta espazünin han

zure khorpitza mortifika, egoites erretretan.

Aphes hunak dirade, abis hunik emaile

Mündüko hun plazer eta, uhures kasü gabe

Karitatus esti prüdent, ümil, unest eta sobre

Munseignur berthüte hoies, zü doratürik zirade.

Izan bazina erruman, zinen bezala Baionnan

Etxekiten zünialarik, hebenko kundüta han

Kardinale zinatian aspaldiko denboran

Eta bentüras jarririk, aita saintiren kaideran.

zure bihotza bethi, düzü jinkuareki

Nahis haren zerbützatü, eta zerbütxerazi

Etzirade oküpatzen, zü deuses hares baizi

Spiritü Saintiaren, suia beita zureki.

Mun seiñür zeren ziren düzüna hainbeste suein

Gure salba erasteko, zure diozeseiñen

Gida hunik derizüzü, herietat igorten

Hanbat gaisto guretako, espatügü sinhesten.

aphesküpütüs gerosti, egonzira gureki

gure erlejionia, beitüzü doblerazi

zük eman tüzün abises, eta eman erazi

zunbat arima estizü, zelian sarerazi.

moun Seignur orai ere, zü ebilten zirade

jente gasten konfirmatzen, hen jarerasten saje

zeren hura exatoki, hartzen balin badie

spiritü saintiaren, dohainak beitütie.

persona komfirmatiak, begira hartü graziak

hura gomendatzen deizie, zien aphesküpiak

hura gidatürik beita, spiritü saintiak

nahi lüke gidaginzan, haren gisa güziak

munseignur nula beita, oro zük düzün büta

gure salberazi nahia, etzitiala fluxa

guretzat othoi egizü, eskitzan mündik trunpa

zureki ikhusgützatzün, zelian zure trupa.

ene süjet perfeita, diozesako aita

handen karitatusena, zure persuna beita

hari gomendatzes deizüt, hunzen asken berseta

ni bezain malerus denik, mündü huntan espeita.

jabek fraudas bost etxalte, ditazie ebaxi

hen xangriak hogei urthes, herratürik etxeki

espeitüt beste sekursik, jente hunena baizi

hartakos zerbait nahi nüke zure eskü saintüti.

PHIXTAKO OLHA

Bi berset berririk nahi tüt khantatü,

Phixtako olhaz eta artzañez mintzatü;

Hamust egünez beitüt gaxura han hartü,

Berset horiez deiet egin nahi phakü,

Ünhürritze bortian da Phixtako olha,

Olhalte huna beita, bai eta ederra;

Bena artzañ auherra ez duala hara,

Ezpeitüke aizina egoiteko hala.

Phixtako olhaltia sorhoz aberats da

Bena harek diana, beitü hanitx baxa;

Kabalik han sar-eta lotsa dira mankha

Hartü behar dizie abisü handia.

Phixtago kabal-zaiñek badie bereki

Hamabost ehün arres ehün behieki,

Urde zahar salduak, bohorrak hümeki,

Ezpeitütie nahi artzañak lo ützi.

Phixtako ardi eta kabalen üsantxa,

Españako hegilat laster zuin lehenka;

Gero artzañ gaixuak onduan lasterka,

Egüna bezain lüze da haien kunbata.

Españako hegian egoitia gaitz da,

Iazarria denian bustirik bizkarra,

Eta Phixtesek egon behar die hala,

Beldürrez Españulek kabalik püñera.

Phixtako kabal zañak oro dira gazte,

Haboruak mixkandi, bena nausiak maite;

Hek bezala kabalik erabil balitze,

Bortietako olhak oro hun lirate.

Phixtako olha die jentek hun egiten,

Kabalik beitütie untsa erabilten;

Arrazu horrek deit eni erranazten

Artzañ hunak diala olha hun'egiten.

Aberats den artzaña ezagün da bethi

Bortilat juiten dian bere anhuati;

Phixtesek lan badie, bena untsa bizi,

Hamabost ogi deiet osorik ikhusi.

Ezta ez Phixta beno olhalte hoberik,

Ez eta ere han beno kabal'ederragorik,

Ez zazpi olha nausi aberatsagorik,

Nahiz baden ürgüillü haboro dianik.

Artzañ gaztik deitziet berset horik huntü,

Nahiz izan zitien maitez ezagütü;

Ezi nahi dianak gizuna haitatü

Olhan zer kondüta din behar dü galthatü.

COMPLAINTE HEGILÜS

      1848

            B. N. Paris – Yo 259

            KHANTORE BERRIA

Bi berset tristerik huntzentüt, süjeta beitüt ikhusten,

Arrokiga hegilüzeko jaun anderen, hilzen gañen.

Beren barrio keheillan, asasinatü beitzütien,

Eta ihurk ez jakintü, haien erhailia nurzen.

Sehan emaste galant hurak, hil beharzien goizian,

Merkhatialat juaiteko, ziren nezesitatian,

Bai eta juan ützirik, dendaria bera etxian,

Eta beren erhailia, hek etzakien lekhian.

Merkhatüti jiten ziradin, ez phenzatzenzielarik

Burreba haidürüziela, etxe khantian gorderik

Senharrari hauxezeren, helzian büria lehenik

Gero emaste gaxuri, ihesi juittenzelarik.

Exaiak hatzamanzianin, oihü eginzin emastik

Nurbaitek erho nahi beinai, jenebieba helakhit!

Jenebieba jinzeion, bena ez harez profeitürik

Zeren ordükos beitzian, ezari hil ürhentürik.

Jenebieba jun izanzen aizuen abertitzera,

Hegilüzek erhoziala, emastia erraitera.

Aizuak laster junziren, emaste gaxuri helzera,

Bena hurak jin gabe jun, bien erhaile krüdela.

Jenebieba nuren odres, hits falsü hau erranzünin,

Aizuer eta jüstizia, hegilüzila jinzenin.

Senhar hil batek ziruala, erho ahal emastia

Gero beraren büria, emastia erhozinin.

Jüstiziak espeitzerizün, nahi egin sinhestia,

Senhar hil batek ziruala, erho ahal emastia

Eginzerizün bereki, presuntegilat eruitia,

Bena ez züri eragin, erranes khanbiatzia.

Etzüzün ez kadet hegilüs, emastiren erhailia

Sobera zizien algarren hek amurio handia

Bainan bai besteren odres, atzioneren egilia

Bestela jakin günükin nurzatian kupablia.

Dihariak eragitendü, mündü huntan hanitsgaiski

Eta krimak fundierasten, mündü huntako jenteki;

Bi heriotze egina, zük hala tükezü haieki:

Bena loxa izanzite, estiradin jinkureki.

Kain ere etzian jinkuak, mundias pünierazi

Bena bai haren kitatzian, ifernialat egotxi.

Areta harek etzian egin heriotzebat baizi;

Biga egindükianak, zer behardü egürüki?

Hegilüzen erhoraslia, orai zuri nis minzatzen

Nahi bada ezinzütügün, nik ez bestek izentatzen

Zük eragindüzün krima, beiteizüt nik klarki erraiten

Etzükiala tigriak, ez lehuak egin ükhen.

Bi persuna ükhendütüzü, insolenki galerazi,

Zure esküti etzienik heriotzia merexi

Eta haien erhailiren arima zihaurenareki;

Bena kupabliagua züzirate jinkureki.

Mündü huntako jüstiziaz diradinak pünitürik

Beste mündialat badutza, bere krimes garbitütik,

Bena ziek beitziraie junen haiek theiü ützirik

Berhartüzie pünitü, salbalzekos zien bürik.

Nurk nahi erhodin hegilüs, eta haren lagün huna

Nahis haienaren edeki, edo haier zinas haina

Bestek egin bekhatiek, espeikitzakie gü dauna

Ditzagün hen faltak ützi, eta gurik examina.

Hegilüzi beraren hunak, bizia khentü balero

Hares kupable lizatinak, nula goza ahal liro

Eta haren bekhatia, jinkuak nula pharkadiro

Igaran balezaere, nigarres denbora oro.

Gizon gastiak egizie, berset hoien khantatzia

Eta ez hoien süjetaren lanjer handian jartia

Bere krimak beiterie egiten barneti jatia

Galerazi beiterie, zelialako tritia.

Jinko jauna zük bekhatores, harezazü pietate

Eskandalak eta beharrak, galzen beitü hanits jente

Kantore hoien süjetek ere bazükien berthüte

Izan balira aberax, eta fortüna hen althe.

Topet-Etxahun

Bayonne, Imprimerie de P. Lespès.

AMODIO GATI

      1854

Eni zeitanak behatzen dü entzünen

Iraxibauko semia nula hil den;

Etxandi Garindañek beitü eho Maulen

Merkhatütik etxerakuan biden gañen.

Luistto hori zen merkhatin deseñ hunin,

Bere etsaiareki nahin baken egin;

Aihaltü ziren algarreki Xaxienin

Eta etxerat abiatü destenorin.

Hiriti jalkhi zirenin hasi ziren

Ihur etxakin zer gatik aharratzen,

Bena Luisttoren botza bertan ixiltü zen

Hamahiru nabela kholpü beitzin ükhen.

Hilari entzün zeren hau erraiten:

Intsolenta, zer süjetez, naik ehaiten;

Arrapostia, ehait eho bai ehoren,

Haboro ene kuntre ehiz mintzatüren.

Gaia oro igaran zin ertzik eskin

Lehen igarailetarik sekurs nahin;

Bena hura hara zeneko zen hil phüntin,

Hari bortxaz erran ziozün nurk eho zin.

Hel zakhitzat, paseiari goiz jeikia,

Eta ikhus ene khorpitz blesatia;

Bestek egin beteitadie ehaitia,

Zük othoi, egin izadazüt señatzia.

Iraxibauko semia, kausa zer zen?

Nulaz hain etsai krüdela zure bazen?

Gizunak behar dizü ükhen hanitx ogen

Hainbesteretan lanthatzeko nabelaren.

Etxandi Garindañe nin khexü bethi,

Haren amoria benin nik askazi;

Nik hari erran ezkuntiak litzan ützi,

Hitz horregatik eho nizü hañ Krüdelki.

Posible deia, Etxandi, hi hañ handi,

Hik othian egin dian krima hori?

Bizia deronak idoki personari

Beria ere zor diala, orhit hadi.

Zazpi haurren aita baten kolore zen,

Emaztia zialarik bizi etxen,

Amore gatik ari zadin gizun hiltzen;

Satan etzen hareki gaxki libertitzen

Etxandiren anderia, orhit hadi

Nur gatik egin izan den hiltze hori,

Hire gatik hil izan dela hire kosi,

Arima nahi zeñalakoz salberazi.

Orai jüstizietan, krima handik

Kreditak dütienek pharkatürik

Eta praube jüstuak aldiz pünitürik,

Pilatüs üdüri beitira oraiko jüjik.

Berset horien egilia jüjen gati

Presuntegian egon da injüstoki

Eta galdü bost etxalte haiegati;

Zunbat jüsto den jüstizia phentsa horti!

            I

HILTZERAKO KHANTORIA

Nahi balinbagira hil eta salbatü,

Arte huntan behar gira kunbertitü,

Bekhatü egiteko kostüma kitatü,

Leheneko eginetzaz nigarretan sarthü,

      Berriz ez lerratü,

      Ahalaz begiratü,

      Untsa kobesatü,

      Hiltziaz orhitü:

Denbora juanez geroz eztate profeitü.

Sortzen giren güziek zor dügü hiltzia,

Ezta lüze mündü huntako bizia;

Kita dezagün kita hebenko lekhia,

Garbiki etsamina gure kuntzentzia,

      Beste mündian da

      Gure jüstizia;

      Azken setentzia,

      Zer oren trixtia!

Eternitateko phenaren lüzia!

Phena hetaraz geroz ezta libratzerik,

Eternitatiak eztü finitzerik;

Zunbat arima gaxo han kondenatürik!

Seküla libratzeko ez esparantxarik!

      Hetzaz orhitürik,

      Gauden lotsatürik,

      Etsenplü hartürik,

      Arimak garbirik,

Nuiz nahi phartitzeko mündü huntarik.

Mündü huntako phenak eztira deusere;

Bestekuen althin itzalaren pare;

Urthiak miliuzka jinikan ere,

Miserikordiarik han ezta batere,

      Zelüko errege,

      Egizü fabore,

      Orai zuri gaude,

      Othoi altxa zite

Gure arima doloratien jabe.

Jaunak igorriren dü zelütik mezia,

Komesionia date heriua;

Hura jinez geroztik juan behar gira,

Gure jüjatzalia han prest izanen da:

      Gure obra hunak

      Bai eta gaxtuak

      Haien arabera

      Jüjatüren gira:

Memento lazgarriak ordian han dira.

Jauna zure graziak zuñ diren handiak

Eztaiteke erran handiegi dira;

Zelüko ekhia eta argizagia

Jauna gidatzen dütü zure photeriak;

      Gü errebeliak

      Gira zure ardiak,

      Sendo zazü

      Gure arima gaxuak,

Ez othoi abandona zure semiak!

Andere dena Maria, birjina garbia,

Zure lagüntzaren beharrian gira!

Ofensatü badügü zure semia,

Zure semia eta gure jaun handia,

      Gitian ümilia,

      Denboraz balia,

      Eternitatiaz

      Ohartzen bagira,

Pharadüsüko borthak zabaltüren dira.

JINKUAREN MANIAK

Bi berset berririk nahi dit khantatü,

Hamar manü horik nula begiratü;

Lehenik behar dügü Jinkua adoratü,

Eta lagün protsimua ahal oroz lagüntü.

Bigerren manian jüramentü güti,

Mihia nahi dianaren erraitera ez ützi;

Horren gañian ezta diferentzia txipi:

Zelilat igaran edo ifernilat iraitxi.

Obligatü gira hirurgerren manian,

Mezaren entzütera igante egünian;

Gero obra hunik egin ahal dügünian,

Gloriaren gozatzeko eternitatian.

Laugerren manian gure bürhasuak,

Gü gatik sofritü dien miserable gaixuak,

Behar deiegü errekonpentsatü haien sakrifizuak,

Halerik ere eztegü phakatüren hartzekua.

Bostgerren manian ihuren ez hiltzia,

(Ala) gaitza gogorra beita oi heriotzia;

Aski dügü Jesüs Jaunian etsemplü hartzia,

Gü gatik kharreiatü beitü khürütxia.

Seigerren manian begira xahütarzüna

Haren gañian tentazione hanitx izaten da

Bethi begira, maita berthütia,

Gloriaren gozatzeko eternitatia(n)

Zazpigerren manian deusik ez ebatsi,

Bererekin pasa, besten gaizak ützi;

Debriak phusatzen gütü egitera gaizki

Atzamaiteko sariak hedatürik bethi.

Zortzigerren manian hau egin behar da:

Jakile faltsütako ez zerbütxa seküla;

Protsimo lagünari desira nurk guria bezala;

Egün batez gaiza oroz khuntü eman behar da.

Bederatzügerren manian eztügü besterik:

Ez sekülan desira besten espusarik,

Ez besten odolian har behin ere pharterik,

Arima gaxuak ükhen eztezan thonarik.

Jinko jaunak eman tü hamar manü,

Manü hoien begiratziaz har dezagün kasü;

Gero deusetan ere ez beldürrik hartü,

Ama birjina saintiak lagüntüren gütü.

Jesüs Jaunak Moisi Zinaiko mendian;

Hamar manü horik izkiribatü zütian,

Orok ikhas gitzan eta begira mündian,

Beldürrik gabe agertzeko jüjamentian.

Bedatsian bazterrak berdatzen dirade,

Josafaten badate heiagora egile;

Han badate bai hanitx arima trixte,

Sekülan eternitatian kontsoliorik gabe.

Khantoriak egin tit gogula jin eta

Ene ustez ikhastia ororen komeni da;

Gure salbatzeko bidia hoitan da,

Eztakianik balinbada, ikhastia hun da.

FILIPEÑEKUAK

Khantore berri batzü nahi tit khantatü,

Süjeta ere zer den hetan deklaratü

Ürxaphal gaixo bati zer zaion agitü,

Lümarik ederrena betzaio faltatü.

Ürxaphal gaxo horren phena doloria!

Galdü dizü lagüna, kitatü herria,

Desertietan dizü bere egoitzia,

Ala nik ükhen düdan fortüna trixtia!

Üda lili ejerra, oi xarmagarria!

Tallaz perfeita eta bilho hollia!

Orai jiten nitzaitzü adio erraitera:

Itxasoz banuazü fortüna egitera.

Itxasoz juaiteko abisak ükhen tüzü,

Ideia sinple hori othoi ütz ezazü:

Orai artin bezala biziko gütüzü,

Bestela heriua deitazü kausatü.

Üda lili eijerra ez egin nigarrik,

Bardin ez ahal düzü orai profeitürik;

Ene lagünak dira bortitan sarthürik

Eta ni ezin pharti, maitia, züganik.

Etzitiala pharti ez bihar artino,

Zerbait arranjamentü egin artino;

Orano nahi züntüket mintzatü haboro,

Ameriketarat juan beno lehenago.

Errak amodiua, ni ganik nuiz hua?

Akabarazi gabe bihar abilua;

Eztizadala segi osoki gogua,

Xurit eztakhidan gazterik bilhua.

Amodiuak nizü aphal egotxi,

Ezpeitüt esperantxa seküla erremeti,

Intertenitü bai promes hunez bethi,

Engajatü nianian bestentako ützi.

ARENGARAIKO PRIMAREN KHANTORIA

Ahaire zahar huntan bi berset berririk,

Alagrantziareki khantatü nahi tit;

Bihotza libratürik phena orotarik,

Desir niana beitüt orai gogatürik.

Ihurk etzin erranen, ezpeitzin üdüri,

Gogatüren niala maitia jagoiti;

Mintzo nintzeion bethi ahalaz uneski,

Ene erranen gatik hura ezin kunberti.

Abis bat eman nahi dit muthil gaztiari,

Khorte egiteko deseiñ dianari,

Jarraiki dadin bethi pazentziareki,

Gogor üdüria gatik sekülan ez etsi.

Maitiaren gana zuazanin amorioz,

Bere florian bada ez izan lanjerus,

Neskatilak beitira ordian handius,

Bena gogatzen dira lüzin inganioz.

Goizan ipharra eta arratsen hegua

Hola balinbada kursian da denbora;

Barnatikegi ez har othoi amoriua;

Gazterik eztakizün xuri bilhua.

Ihizlariak eztizü atzaman erbia

Thiatü gabetatik lehenik kolpia

Gisa berian düzü oi ene zorthia,

Nik ere hala dizüt gogatü maitia.

–Zazpi urthe badizü ene khariua

Zütan ezarri nila ene amoriua;

Geroztik nindiagozün trixterik gogua

Beldürrez etzintzadan zü goga, gaxua.

–Zazpi urthez zitzaitzat onduan ebili

Ene tronpatü nahiz malezian bethi;

Orai egiten düzü aisa eni erri,

Begiraizü Jinkuak zü etzitzan püni.

–Zelüko Jinko Jaunak badü pietate,

Bere denbora dizü errota egile;

Ürgüllütsien bortxaz konberti erazle,

Feit horrez orhit zite, maitia zü ere.

–Ühaña ihizlari arrañ hurin deno,

Muthilak ere trende amoros direno;

Neskatilen onduan doloruski mintzo,

Desira kunplit eta haientzat akabo.

–Pikanki mintzo zira gizuner maitia,

Ez, sunja bazeneza düzün estatia;

Maite ezpalinbanü fidel izatia,

Elitzeikezü komeni hola mintzatzia.

–Persuna bat denian plazeraki galdürik

Erramarkaule düzü inkietatürik;

Ene erranari othoi ez egin kasurik,

Bestela eztükezü ni baizik galdürik.

–Kontsola zite, kontsola, oi ene maitia,

Eztate orai lüze gure jüntatzia;

Zaldiz igorrien deizüt zuri txerkaria,

Hartan gañen jinen zia zü eta frütia.

Zaldi xuri bat badit zure zerbütxüko,

Zük plazer düzünian hartan juaiteko;

Aita eta amari errezü adio,

Ene ustez ezpeitzira ützülien haboro.

Araneko süjeta, ororen lilia,

Neskatila gaztetan parerik gabia;

Hanitx plazer hartü düzü (düzün) haitatü lekhia

Barkoxen igaiteko zure zahartzia.

Khantoriak huntü nütian eskapilareki;

Süjeta den bezala ahal bezañ uneski;

Jinkuak deiziela bier algarreki

Mündian bizitze lüze ünioneki.